jugoslavija - od nemila do nedraga

Share
avatar

Posts : 5870
Join date : 2015-11-22

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by Gargantua on Sat Dec 02, 2017 1:02 pm

zakivanje


http://hrcak.srce.hr/141077

Lenjinistički i staljinistički izvori Tuđmanove politike samoodređenja i odcjepljenja
DEJAN JOVIĆ

Spoiler:
Nakon višegodišnje – uglavnom prisilne – šutnje, u listopadu 1989. Franjo Tuđman,
tada već osnivač i predsjednik Hrvatske demokratske zajednice (HDZ), dao je svoj
prvi veliki intervju u nekim hrvatskim novinama. Objavljen je u Poletu, tjedniku
Saveza socijalističke omladine Hrvatske, u dva nastavka – u brojevima 415. i 416.
od 27. listopada i 10. studenog 1989. U tim danima, kad su u cijeloj Istočnoj Evropi
padali jedan za drugim socijalistički vladari, a komunističke partije gubile vlast i
nestajale s političke pozornice, autori intervjua – Mate Bašić i Ivica Buljan – upitali
su Tuđmana kako bi opisao svoju političku poziciju, odnosno politički identitet. “Ja
sam hrvatski čovjek, marksist, i revolucionar, povjesničar”, odgovorio je tom prilikom
budući predsjednik Hrvatske.1

Činjenica da je Tuđman sebe odlučio opisati kao marksista u trenutku kad se
raspadao ne samo komunistički sustav nego su i ideologija i politička doktrina marksizma
postale vrlo nepopularne, samo je na prvi pogled iznenađujuća. Pažljiva analiza
tog intervjua, ali i cjelokupnog opusa Franje Tuđmana – istaknutog hrvatskog
intelektualca i kroničara političkih zbivanja u 20. stoljeću – pokazuje da se radi o
konzistentnom iskazu koji je on samo ponovio krajem 1989. Njegov je cijeli životni
profil dotad zapravo prilično precizno opisan s te četiri odrednice, i to upravo redoslijedom
kako ga je i on sam naveo u tom intervjuu: hrvatski čovjek, marksist, revolucionar,
povjesničar. U ovom članku tvrdimo da su upravo te četiri komponente
Tuđmanova javnog profila odlučujuće utjecale ne samo na njegovu prošlost nego
i na političko ponašanje u godinama koje slijede. Tuđmanovo djelovanje – naročito
u ključnim trenucima novije hrvatske povijesti, tj. u trenutku kad je najutjecajniji
i najmoćniji donosilac odluka o putu kojim Hrvatska treba krenuti u trenucima
raspada socijalizma i Jugoslavije (1990. do 1992.) – bilo je određeno njegovom
dubokom dotadašnjom odanošću marksističkom i revolucionarnom konceptu, njegovom
interpretacijom povijesti “radničkog pokreta” i povijesti hrvatske i jugoslavenske
komunističke partije te njegovim težnjama da napokon, nakon višekratnih
neuspješnih pokušaja hrvatskih marksista i komunista, ostvari ono što je on osobno
– ali ne samo on, nego, zajedno s njim, i mnogi drugi u Hrvatskoj, uključujući
tu i one s hrvatske komunističke ljevice – smatrao glavnim ciljem njegova političkog
djelovanja: nezavisnu hrvatsku državu. Tvrdimo da Tuđmanovu inspiraciju za
djelovanje u tim godinama ne treba tražiti u korpusu liberalno-demokratskih ideja
i praksi – prema kojima je bio kritičan – nego u temeljnim postavkama marksističkog
razumijevanja prava na samooodređenje, pa i na odcjepljenje naroda – naročito
manjih, povijesno “potlačenih”. Tuđmanov cilj bio je ostvarenje ideja “revolucionarno-
demokratskog pokreta” kojemu je i sam pristupio s početkom Drugog svjetskog
rata, kad se pridružio hrvatskim partizanima i hrvatskoj komunističkoj partiji.
Partizanski pokret, kao i KP Hrvatske (u sastavu KP Jugoslavije) on je, naime, u
svojim ranijim akademskim radovima opisao upravo tim pojmom, koji je promovirao,
primjerice, i u članku koji je sredinom 1960-ih napisao za Enciklopediju Jugoslavije
pod odrednicom “Postanak i slom centralističke monarhije (1918-1941)”.
Taj pojam on je, također, koristio i u svojim izlaganjima na nizu povjesničarskih
konferencija sredinom 1960-ih. Kao istraživač povijesti Jugoslavije i povijesti komunističke
partije i “radničkog pokreta” u Jugoslaviji, on je na 1989. gledao u kontekstu
te povijesti. Za njega je, tvrdimo, 1989. bila prilika da se konačno ostvare
ideali koji su i njega osobno potakli da se pridruži komunističkom pokretu. Glavni
protivnik jest “vladajuća nacija” i njene “imperijalističke pretenzije” – isti onaj o
kojem svojedobno piše i Vladimir Iljič Lenjin, a kasnije i Josip Broz Tito. Pritom
je od posebne važnosti Tuđmanovo razumijevanje pojma samoodređenja naroda, o
kojem on govori u svim svojim djelima. Najbolji izvor za analiziranje Tuđmanove
pozicije nalazi se u knjizi Velike ideje i mali narodi, objavljenoj 1969. godine, čitanje
koje je conditio sine qua non za razumijevanje Tuđmanove politike i u godinama
od 1989. do 1992.

...

Bio je, kaže Tuđman o sebi, “na crti hrvatskih marksista od dvadesetih godina
ovoga stoljeća, koje su predstavljali braća Cvijići, Kamilo Hrvatin, Ante Ciliga,
August Cesarec, Miroslav Krleža – dakle, oni koji su izvojštili mogućnost da KPJ
u svoj program uključi borbu za pravo svakog naroda na samoodređenje, do onih
hrvatskih marksista iz 1941. (kada ih Pavelićeva vlada osuđuje na smrt, a bilo ih
je 44, u ustaškom zatvoru u Ulici Račkoga uzvikuju: ‘Umiremo za pravednu stvar!
Živjela sovjetska Hrvatska’)... U njihovoj poruci, ako hoćete, sadržani su i moji ideali:
pravedna stvar radnog naroda, ostvarenje besklasnog društva i poruka: ‘Živjela
sovjetska Hrvatska’, dakle ‘Živjela socijalistička Hrvatska’. To nije bilo klicanje
staljinističkoj ideji nego klicanje slobodnoj suverenoj Hrvatskoj... Taj put slijedio
sam do dana današnjega” (Tuđman, prema Baletić, 1990: 191).

...

Ideja o novoj, sovjetskoj (socijalističkoj) Hrvatskoj bila je i glavni motiv
Tuđmanova pridruživanja partizanskom pokretu, koji je “obećavao... pravednije
rješavanje hrvatskog pitanja u novoj Jugoslaviji što je bilo izraženo do te mjere da
je nama u Hrvatskoj kao i u partizanskom pokretu u Sloveniji, čak bilo zabranjeno
spominjati ime Jugoslavija” (Baletić, 1990: 192). U intervjuu on naglašava da “revolucija
nije imala samo klasne ciljeve, nego je u velikoj mjeri bila povezana s nacionalnim
pitanjem. Oni koji su nametali samo klasno pitanje, nisu imali uspjeha, i
unosili su zabunu” (isto: 194).3 Navodeći primjere za nacionalni karakter revolucije,
Tuđman ističe politiku Andrije Hebranga, tadašnjeg sekretara KP Hrvatske, koja
“nije bi[la] ništa drugo do nastavak politike hrvatskih marksista iz dvadesetih godina
koji su govorili da revolucijom treba postići suverenost Hrvatske” (isto: 194).
Drugi primjer je – Vladimir Nazor, koji je “bio svjestan da se u partizanskoj Hrvatskoj

ostvaruje Zvonimirova Hrvatska i pjevao joj je” (isto: 195). Te su ideje kasnije
– a naročito nakon Drugog svjetskog rata – iznevjerene kroz ustavno-institucionalna
rješenja koja je ponudio socijalistički poredak u Jugoslaviji, odnosno kroz
njihovu “konkretizaciju”, kako navodi Tuđman. Odnosi se to ne samo na SSSR,
gdje je republička samoupravnost svedena “na manje-više formalno pitanje”, nego
i na praksu u Jugoslaviji, koja je “dugo vremena bila u suprotnosti s onim što smo
proklamirali AVNOJ-em, pa čak i Ustavom iz 1974” (isto: 196). Iz ovakvog iskaza
proizlazi da je problem u praksi, a ne u idealima kojima se desetljećima – a naročito
u predratnom i ratnom razdoblju: od dvadesetih godina i tijekom Drugog svjetskog
rata – vodio komunistički pokret u Jugoslaviji. Izjavom da je “do današnjeg dana”
(tj. sve do 1989.) vođen davnim idealima, Tuđman zapravo sugerira – iako ne izriče
– da je potreban povratak na te ideale, odnosno da je potrebno njihovo ostvarivanje.
On 1989. vidi kao pokušaj da se napusti pogrešna, manjkava i neprincipijelna
praksa – a ne kao priliku da se definira novi, radikalno drukčiji cilj političkog djelovanja.

Ista ta pozicija vidljiva je i iz odnosa prema Josipu Brozu Titu, za kojeg je
Tuđman u svom prvom velikom javnom intervjuu nakon povratka na političku scenu
rekao da je “nesumnjivo velika povijesna ličnost i hrvatskog i jugoslavenskog
tla”. On se “našao na čelu KPJ kao hrvatski komunist, i kao takav shvaćao je da komunistički
pokret u Jugoslaviji može uspjeti samo rješavajući nacionalno pitanje,
što opet predstavlja tradiciju hrvatskog marksističkog pokreta iz dvadesetih godina.
Takvu ideju mogao je prenositi samo pripadnik marksističkog pokreta iz hrvatskih
redova, i pripadnik nesrpskog naroda. To što je došao iz redova potlačenog naroda
u bivšoj Jugoslaviji – velika je stvar” (isto: 197).

...

Važno je istaći,
također, da je i u praktičnoj politici Tuđman u prvim godinama svoje vlasti širom
otvorio vrata praktički svim članovima Saveza komunista koji su iskazali lojalnost
njegovoj poziciji, ne smatrajući da je članstvo u SKH samo po sebi prepreka ili
razlog za isključenje iz javnog života. Prema nedavno objavljenim podacima, do
kraja 1990. oko 97 tisuća članova SKH pristupilo je HDZ-u, dok je samo 50 tisuća
ostalo u SDP-u. SKH je 1988. imao oko 298 tisuća članova.5 To se odnosilo i
na pripadnike tajnih službi socijalističkog poretka (od kojih je najveći broj pristupio
novim tajnim službama), kao i na profesionalne oficire i podoficire JNA, od
kojih je 4000 pristupilo Hrvatskoj vojsci i u njoj našlo novo zaposlenje (Žunec i
dr., 2013). Na čelo nove Hrvatske vojske postavio je, tako, generale JNA Antuna
Tusa, Imru Agotića, a za ministra obrane Martina Špegelja. Štoviše, Tuđman je na
visoke pozicije u svojoj vladi postavio istaknute pripadnike sigurnosnog sektora
nekadašnje UDBA-e (SDS-a), i to ne samo one koji su se neposredno zatekli u toj
službi (npr. Josipa Perkovića i Zdravka Mustaća) nego i one koji su iz nje umirovljeni
u 1960-im godinama (Josipa Manolića i Josipa Boljkovca, koji su imali
najodgovornije dužnosti u Vladi: premijer i ministar unutarnjih poslova). Slijedom
takvog razumijevanja prošlosti u Hrvatskoj nije provedena lustracija, za koju
se smatralo da bi bila štetna i da bi onemogućila formiranje nove države. Razlog
nije bio samo u ratu koji je uslijedio nakon raspada Jugoslavije, nego u pretežito
pozitivnoj ocjeni ideala, ako ne već i stvarnih dostignuća socijalističkog razdoblja
u Hrvatskoj. Tuđman je, kao što je vidljivo iz njegova intervjua iz 1989., polazio
od ocjene da se nova Hrvatska stvara u izravnom kontinuitetu sa zamišljenom, a
dijelom i ostvarenom Socijalističkom Republikom Hrvatskom, te da je njegov zadatak,
prije svega, osigurati ostvarenje onih ideala na kojima je nastala i SR Hrvatska.
U tome je glavni razlog politike otvorenih vrata kad se radilo o Hrvatima
koji su svoje karijere započeli u socijalizmu. To se načelo, međutim, iz razloga koji
će biti jasniji u nastavku ovog članka, nije jednako odnosilo na Srbe iz Hrvatske,
koji su svoju lojalnost novom poretku i novoj državi morali eksplicitno manifestirati.

Sasvim u skladu s izrečenim ocjenama o titoizmu, Tuđman u listopadu i studenom
1989. pokazuje razumijevanje i nadu kad se radi o ponašanju JNA. I sam nekadašnji
visoki oficir JNA, on o vojsci tadašnje Jugoslavije kaže:
Valja reći da je, u cjelini uzevši, vojska odgajana, i da prisiže na avnojsku koncepciju
Jugoslavije, i da je čitava doktrina vojske na temeljima avnojskih i titovskih
stremljenja. To se, uostalom, i dokazalo u dosadašnjim prilikama, bez obzira što
u njoj u tumačenju AVNOJ-a malo pretežu integralistička gledanja. Ona po svom
programskom opredjeljenju nije unitaristička, bez obzira što jedan dio njenih pripadnika
može inklinirati takvim rješenjima. Zbog tradicija, zbog doktrine na kojoj
je odgajana, ali i zbog toga što je povijesno dokazano da vojska nije mogla održati
Jugoslaviju na centralističkim pozicijama ni u bivšoj Jugoslaviji... smatram
da plašenje naroda time da bi vojska mogla odigrati nekakvu “miloševićevsku
ulogu” – nema osnove. Može se reći da je vojska omogućila Miloševićevu akciju
na Kosovu, ali taj problem nije riješen, međutim – što bi bilo kada bi se vojska u
istoj situaciji našla u Bosni i Hercegovini, u Sloveniji, u Hrvatskoj? Uostalom, na
Kosovu je vojska bila stanoviti zalog da na Kosovu neće nastupiti srpska odmazda
prema albanskom pučanstvu (Baletić, 1990: 217).

...

Zaključujući uvodni dio ovog članka, ostaje nam da ponovimo da je intervju
koji je krajem 1989. dao Poletu predstavio Franju Tuđmana ne kao liberalno-demokratskog
reformatora kojem je cilj srušiti autoritarni sustav i marksističku ideologiju
koja mu je činila temelj, nego upravo obrnuto – kao osobu koja sebe definira kao
marksista i revolucionara, te smatra da je njegova profesija i nacionalna pripadnost
sasvim kompatibilna s tim ideološko-političkim ciljevima. Štoviše, predstavlja ga
kao osobu koja 1989. godini pristupa kao revolucionar, spreman da iskoristi novu
priliku kako bi Hrvatska napustila praksu socijalizma da bi se vratila idealima
socijalizma: prije svega u pogledu nacionalnog pitanja.


...

Tvrdimo
da je Tuđman kraj socijalizma vidio kao priliku da se povijesni tok vrati unazad, na
nultu točku, na polazište s kojeg je krenuo – u njegovoj interpretaciji – i sam komunistički
pokušaj rekonstrukcije svijeta. Bez takvog razumijevanja samog Tuđmana,
nije moguće objasniti ni 1989. u Hrvatskoj. Ona, kao što smo već napisali na drugom
mjestu (Jović, 2014), u našim uvjetima nije bila nikakva liberalna revolucija,
pa čak ni liberalna tranzicija. Bila je – početak puta u prošlost, i to na dva načina: u
prošlost koju su označavali nacionalni mitovi (o čemu odlično piše, primjerice, Pal
Kolsto, 2005), ali istodobno i u prošlost samog marksističkog pokušaja da riješi nacionalno
pitanje. Hrvatska tranzicija u desetljeću u kojem je Franjo Tuđman imao
dominantnu moć bila je konzervativna. Ona se čvrsto držala neostvarene prošlosti.


...

U odnosu na Marxa i Engelsa Tuđman – koji će za sebe još i 1989. reći da je
marksist – gradi relativno kritičku poziciju, ostajući, međutim, vjeran općem okviru
marksizma.
9 Kritičan je prema Marxovim i Engelsovim pogledima na status malih
naroda – a to je pitanje za Tuđmana apsolutno najvažnije. U svom članku “Velike
ideje i borba malih slavenskih naroda za nacionalnu slobodu”, koji je pripremio za
kongres slovačkih povjesničara 1968. godine, on upozorava da su Marx i Engels
bili neopravdano skeptični prema malim narodima, te su “asimilaciju malih, nepovijesnih,
nedržavnih, seljačkih ili kontrarevolucionarnih naroda od velikih naroda i
moćnih osvajača smatrali povijesno naprednim procesom” (Tuđman, 1969: 35). No
iako je njihov stav bio “krajnje jednostran i žestoko neprijateljski... prema slavenskim
narodima”, ta pitanja “bijahu sporedna u cjelokupnom epohalnom djelu Marxa
i Engelsa” (isto: 36). Paradoksalno je, zapravo, da se Tuđman pridružio KPJ upravo
zbog nacionalnog pitanja, a baš je po tom pitanju bio kritičan prema Marxu. Možda
je pogriješio kad je 1989. za sebe rekao da je marksist: preciznija bi odrednica bila
“lenjinist”, “titoist” ili, kao što ćemo vidjeti u nastavku ovog članka, “staljinist”.

Za razliku od kritičkih osvrta na dvojicu “klasika marksizma”, Tuđman smatra
da je Lenjin neupitan autoritet po pitanju statusa naroda, odnosno teorija samoodređenja
naroda. Lenjinova teorija “će biti od sudbonosnog značenja za povezivanje
revolucionarne borbe radničke klase s nacionalno-oslobodilačkom borbom porobljenih
naroda i za mogućnost pobjede socijalizma u mnogim zemljama svijeta”
(isto: 36). Naročit doprinos koji je Lenjin pritom dao jest u razbijanju panslavističkih
politika, koje su u svojoj biti bile, kako Tuđman vidi, jedna vrsta ruskog imperijalizma
u drugom obliku. Nasuprot panslavističkoj koncepciji (koju Tuđman vidi
i u okvirima jugoslavenske – ili, kako je on naziva: integralističke ideje), Lenjin
je u svojim Tezama o nacionalnom pitanju (1913) te kasnije u polemici s Rosom
Luxemburg i austromarksistima u O pravu naroda na samoodređenje iznio nedvojbeno
ideju samoodređenja za male narode, pod čime “se podrazumijeva njihovo
državno odvajanje od drugih narodnih zajednica, podrazumijeva se stvaranje samostalne
nacionalne države” (Tuđman, 1969: 51).


Drugi važan Lenjinov doprinos, kaže Tuđman, u tome je što je u raspravu unio
razliku između tretiranja Rusa, koje je tretirao kao vladajuću naciju te o njoj govorio
u kontekstu velikodržavlja, i malih naroda, o kojima govori kao o potlačenim
ili ugnjetenim nacijama. Ta distinkcija će kasnije biti “kopirana” i primijenjena na
situaciju u Jugoslaviji, te će se fraza velikoruska politika “prevesti” kao velikosrpska
politika, a Srbe će se tretirati kao “vladajuću naciju”.
O tome svjedoči, primjerice,
i obrazloženje koje je Proleter, glasilo KPJ, objavio u ljeto 1935. i u kojem se
objašnjava da “srpski narod nije nacionalno ugnjeten”, nego da je on “vladajuća na-
cija” (isto: 271). Kao u slučaju Rusa, ni kod Srba se – po analogiji – klasna borba
ne može povezati s borbom za nacionalno oslobađanje. Kod “ugnjetenih naroda” to
je, međutim, slučaj. Zato je Lenjinova distinkcija između “vladajućeg” i “ugnjetenih”
naroda primjenjiva i na Jugoslaviju.
Pišući o Lenjinovoj teoriji samoodređenja,
Tuđman još 1968. kaže da joj je “teško naći slaba mjesta” (isto: 52) jer je on “prvi u
marksističkom pokretu do kraja shvatio da borba proletarijata protiv carizma i uopće
protiv kapitalizma i kolonijalizma nije moguća bez saveza s ugnjetenim narodima
na načelima priznanja njihova prirodnog prava na samoodređenje do odcjepljenja”
(isto: 53). Lenjin je prvi imao hrabrosti da formulira zaključak: “najprije treba da
se razjedinimo da bismo se mogli ujediniti na ravnopravnoj podlozi”, piše Tuđman.
U toj Lenjinovoj ideji, dakle, treba tražiti i uzor za kasnije Tuđmanovo zagovaranje
koncepta skandinavizacije, tj. razdvajanja jugoslavenskih republika u samostalne
države kako bi se kasnije povezivale kao ravnopravni akteri: bilo u okviru
neke nove Jugoslavije, bilo u konfederalnom obliku (koji je Tuđman predlagao
1990.),10 bilo u okviru šire Evrope, o kojoj Tuđman također piše već 1960-ih.

...

Pokušavajući identificirati “zlatno doba” idealizma unutar revolucionarnog
pokreta u samoj Hrvatskoj, Tuđman se oslanja na razdoblje između 1932. i 1935.,
kad hrvatski komunisti formiraju Hrvatski nacionalni revolucionarni pokret, osnivaju
glasilo Hrvatski put i – 1934. – donose odluku o formiranju komunističkih
partija Slovenije i Hrvatske
(dviju “ugnjetenih nacija”) kao autonomnih jedinica
unutar KPJ. To je razdoblje kad KPJ još stoji na pozicijama iz rane staljinističke faze,
iako Staljin i Kominterna već napuštaju tu poziciju (također poznatu i kao fazu
“borbe klase protiv klase”) i formuliraju politiku narodnog fronta na “antifašističkim
temeljima”.14

...

Tuđman opisuje ciljeve borbe na koju je KPJ tada pozivala Hrvate. Cilj je bio,
prema uputama koje su objavljene 1933. (Tuđman, 1969: 264): “izvojštenje samoodređenja
hrvatskog naroda, oživotvorenje njegova prava na odcjepljenje od Jugoslavije,
ujedinjenje, nezavisnost i oslobođenje hrvatskog naroda od velikosrpskog
i svakog drugog imperijalističkog jarma, te stvaranje slobodne republike Hrvatske,
u kojoj će narod sam odlučivati svojom sudbinom”
. Također, HNRP je imao za cilj
borbu protiv pljačke naroda, “odnarođivanja hrvatskog naroda”, protiv “jugoslaveniziranja,
posrbljivanja i fašiziranja hrvatskih ustanova i škola”, te za “odstranjenje
srbijanskih okupatorskih četa s hrvatskog teritorija”
(isto: 264). HNRP je pozivao
na “nepomirljivu i bezobzirnu borbu protiv svih izdajica hrvatskog naroda, te uopće
svih raznovrsnih saveznika i pomagača velikosrpske diktature”. Pritom se treba
osloboditi zabluda, a to su: a) “da se oslobođenje Hrvatske može postići federalističkim
i kakvim bilo preuređenjem imperijalističke Velike Srbije, prozvane Jugoslavijom,
putem novog sporazuma bilo sa sadašnjim vlastodršcima bilo s kojim
drugim predstavnicima velikosrpske vladajuće klase, a pod pokroviteljstvom francuskog
ili engleskog imperijalizma”, b) “da se oslobođenje Hrvatske može postići
u savezu s osvajačkim talijanskim, mađarskim, bugarskim i drugim fašizmom”,
c) “pacifistička miroljubivost prema tlačiteljima i pasivno čekanje da se velikosrpski
jaram sruši sam od sebe”, d) “zablude, da se uporna revolucionarna borba najširih
slojeva... može nadomjestiti atentatima... te upadima ustaških četa, zavisnih od
stranih osvajača. Ali, ustašku borbu, koja niče iz nezadovoljstva i otpornosti širokih
slojeva narodnih, treba svim silama organizirati i predvoditi” (podcrtano u izvorniku
iz 1933., a potom i u isto: 264-265).

Ovakvo definiranje ciljeva Hrvatskog nacionalnog revolucionarnog pokreta,
koje Tuđman predstavlja široj javnosti 1966., pokazuje da se radi o revolucionarnoj
organizaciji kojoj je cilj povezati socijalnu s nacionalnom revolucijom.
Indikativno
je da se načela ovog pokreta, koji je osnovala KPJ, objavljuju u istoj godini kad je
u Njemačkoj na vlast došao nacionalsocijalizam. To je bilo, također, vrijeme kad
je irska kriza otvorena već duže te u kojem se pojavljuju – i to na istom području
gdje djeluju hrvatski komunisti – i ustaše frankovačke i antikomunističke orijentacije,
koji će se kasnije (suprotno onome što traži HNRP) staviti pod zaštitu Italije.
Ali mnogi od ciljeva tih dviju grupacija (komunista i frankovaca) tada su isti ili vrlo
slični. To se vidi i iz članka u Hrvatskom putu iz 1935. godine u kojem se “pobija
mišljenje da se ‘hrvatski narod ne može osloboditi’ jer je malen i bez svoje vojske
dok ‘Srbi imaju svoju vojsku, žandare i policiju’”. Nasuprot tom nedostatku vjere
u mogućnosti malih naroda, Hrvatski put (a to je i glasilo KPJ) ohrabruje borbu za
nacionalno oslobođenje. “U vojsci su i sinovi hrvatskog i ostalih potlačenih naroda,
‘koji će u odlučnom momentu stati na stranu svog naroda’”, interpretira Tuđman
1966. stavove iz tog članka (isto: 265). Iako ustanak nije uspio u ranim 1930-ima
(što je rezultiralo odlaskom ustaša u emigraciju), stvorena je partijska platforma koja
je povećala utjecaj KP u Hrvatskoj. Na toj platformi kojoj su, prema Tuđmanovoj
interpretaciji, pripadali i vodeći hrvatski intelektualci lijeve orijentacije – Krleža i
oni koji su strijeljani kličući Sovjetskoj Hrvatskoj – nastao je kasniji partizanski pokret
u Hrvatskoj.

Treba, međutim, primijetiti da su i 1990., odnosno 1991. neke od poruka koje
formulira HNRP, odnosno njegovo glasilo, bile aktualizirane. To se odnosi na
očekivanje da će se u “odlučujućem trenutku” mali narodi moći oduprijeti, između
ostalog odbijajući sudjelovanje u zajedničkim vojnim jedinicama. Također, da se
nacionalno pitanje ne može postići sporazumima i kompromisima niti reformističkim
transformacijama – nego samo na revolucionaran način. Pritom ne treba očekivati
veću pomoć sa strane – od vodećih svjetskih sila – nego se osloniti prije svega
na vlastite snage.
I tada, kao i u ranim 1930-ima, postavlja se pitanje predvodništva
revolucionarno-demokratskog pokreta ili hrvatskog nacionalnog revolucionarnog
pokreta. S obzirom na aktualnost poruka iz 1933. i iz 1935., može se postaviti pitanje:
je li, djelujući 1990., Tuđman imao u vidu te poruke? Je li imao u vidu sličnost
iskustva iz 1930-ih (ne i iz 1940-ih) između ustaša i komunista kad je pozivao na
nacionalno pomirenje tih dviju frakcija, koje su – ako se odbace “strani utjecaji”:
talijanski i sovjetski – imale vrlo slične ciljeve: borbu protiv “vladajuće nacije”,
odnosno protiv Srba?
Tuđmanovo samodefiniranje – “hrvatski čovjek, marksist, revolucionar
i povjesničar” – ukazuje na njegov kontinuitet s kasnim 1920-im i ranim
1930-im u komunističkom pokretu Hrvatske. On se vraća u politiku ranog staljinizma,
koja je u jugoslavensku komunističku partiju ušla s kašnjenjem od nekoliko
godina. Kasniji Staljin, kao i pomicanje KPJ prema politici “narodnog fronta”, pa i
“antifašizma”, za njega nije bio korak u pravom smjeru, jer je govorenje o fašizmu
zapravo skrenulo fokus s temeljnog pitanja – a to je “pitanje borbe za ravnopravnost
(potlačenih naroda, op. D. J.) i za samoodređenje, i zbog toga je takva podloga antifašističke
fronte narodne slobode ostala u zraku, bez šireg odjeka u puku potlačenih
naroda, pa i bez znatnijeg rezultata” (Tuđman, 1969: 269). Tuđmanovo promoviranje
naziva Domovinski rat, kojim označava ratni sukob u Hrvatskoj u 1990-ima,
upravo ukazuje na njegov respekt prema sovjetskom idealu i na simbolički ga način
(i to na način prilično neosviješten u danas dominirajućem hrvatskom diskursu)
veže za Staljina.
On na 1990. gleda kao na novu šansu da se ostvare ideali njegove
Pravo na samoodređenje, odnosno odcjepljenje predstavlja temelj na kojem
Franjo Tuđman gradi hrvatsku državnu nezavisnost.
No njegovo razumijevanje tog
prava u potpunosti je oblikovano lenjinističkom i staljinističkom teorijom. Woodrowa
Wilsona, drugog velikog promotora ideje samoodređenja, Tuđman gotovo i ne
spominje.
To je sasvim u skladu s komunističkim tretiranjem Wilsona. Ne treba zaboraviti
da je u Zagrebu Wilson izgubio trg – u korist Franklina D. Roosevelta, što
i na simboličkoj razini predstavlja jasan otklon od njegove političke pozicije.
Vilsonijanski
koncept samoodređenja, naime, bio je prije svega liberalno-demokratski.
Za njega samoodređenje ne znači odcjepljenje, niti je moguće uspostaviti izravnu
vezu između ta dva pojma. Pod narodom se ne podrazumijevaju etničke grupe, odnosno
etničke nacije, nego politički narod, demos. Taj demos ima pravo da sam odlučuje
o svojoj sudbini. I to je sve.
U Wilsonovoj koncepciji pojma samoodređenje
naroda nije moguće razdvojiti samoodređenje od (elektoralne) demokracije i od sekularne
republike jer je bit i samoodređenja, i demokracije, i republike, i sekularizma
u načelu ta da iznad naroda ne postoji nikakav viši autoritet: ni svjetovni (poput
nedodirljivog i neizabranog cara ili kralja), ni izvanjski (poput imperijalne sile ili
okupatora), ni svevišnji (božanski).

U Lenjinovoj i Staljinovoj koncepciji samoodređenja pod narodom se podrazumijevaju
etnički narodi,16 a demokracija nije primarno politički, nego ekonomsko-redistributivni
pojam
. Stoga je i logično da se govori o samoodređenju do odcjepljenja
ili o samoodređenju i odcjepljenju kao o dva povezana pojma, koji manje-više
znače jedno te isto. Dok u Wilsonovom konceptu samoodređenje ne podrazumijeva
secesionizam, u Lenjinovom i naročito Staljinovom secesionizam je centralno pitanje.

Između Wilsona i cijele Evrope, a naročito Srednje, Istočne i Jugoistočne,
već je na samom početku došlo do fatalnog nesporazuma, koji je nastao oko interpretacije
načela samoodređenja naroda, a to je bilo uvjetovano potpuno različitim
razumijevanjem i pojma samoodređenje i pojma narod.
Taj nesporazum potom je
doveo do potpuno suprotnih rezultata implementacije jednog u biti američkog koncepta
u kontekstu koji je bitno drukčije razumio pojmove. Ideja “samoodređenja
naroda” izgubljena je u prijevodu u postupku “presađivanja” tog američkog ideala
i načela u konkretni kontekst srednjoevropske i istočnoevropske političke tradicije.
Umjesto u samoobnavljajućem miru koji bi bio rezultat uvođenja načela samoodređenja
naroda, implementacija američkog načela samoodređenja u većem je dijelu
Evrope završila (ako je taj pojam moguće ikad upotrijebiti za povijesni slijed događaja)
u ratu – upravo stoga što je dominantna srednjoevropska i istočnoevropska
(uključujući u to, naravno, i balkansku) interpretacija tog pojma bila povezana sa
secesionizmom, a ne s demokracijom. Amerikanci su bili – a najvećim dijelom i
ostali – realisti, a to znači i etatisti, zagovornici teze da je opstanak države preduvjet
regionalnog i globalnog mira. Secesionisti su po definiciji nešto sasvim drugo,
sasvim suprotno od toga.
Kad se secesionizam poveže s čvrstom ideologijom (npr.
s nacizmom u Njemačkoj, lenjinizmom i ranim staljinizmom u SSSR-u, političkim
katolicizmom u Irskoj, antiimperijalizmom u slučaju Evrope nakon Prvog ili Afrike
i Azije nakon Drugog svjetskog rata), revizionizam pobjeđuje nad statusom quo, a
revolucije postaju ako ne sasvim neizbježne, onda svakako moguće.17

Tomu je doprinijela i činjenica da su Lenjin i Staljin – koliko god oni sami bili
kritični prema Evropi njihova doba – ipak bili Evropljani. Evropa je bolje razumjela
njihov od Wilsonova koncepta.
Štoviše, čak je i u svojoj radikalnoj i ekstremističkoj
interpretaciji – doveden do samog kraja – pojam samoodređenja naroda povezivao
Hitlera i Staljina. Isključivanje liberalne demokracije bila je druga poveznica. S
obzirom na to nije neobično ni što su u međuratnoj Jugoslaviji – u razdoblju ranih
1930-ih – i u Hrvatskoj (tada u Kraljevini SHS) bile moguće ne samo zajedničke
akcije nacionalista i komunista (kasnije: ustaša i partizana, tada samo simpatizera
Hitlera i Staljina) nego je postojala i poveznica koja je omogućavala takvu suradnju,
a to je bilo upravo ovakvo razumijevanje pojma samoodređenje naroda kakvo
smo opisali.

...

Zaključak

Na globalne promjene kojima je srušen socijalistički sustav Franjo Tuđman gledao
je sa strahom i nadom. Kao i mnogi drugi u Hrvatskoj – uključujući tu i neformalnu
opoziciju i vlast s kojom je Tuđman imao iznenađujuće bliske kontakte (v. Hudelist,
2004; Gaura Hodak, 2014 i dr.) – strahovao je da će pad socijalizma ujedno značiti
i pad socijalističke “nacionalne politike”.
Taj se je strah odnosio, prije svega, na
mogućnost ukidanja onih odredbi jugoslavenskog i hrvatskog ustava iz 1974. godine
koje su jamčile pravo na samoodređenje, iako nikad nisu specificirale (vjerojatno
namjerno) ni na koga se to pravo odnosi ni kako ga se može ostvariti.
Hrvatska
politika u 1980-ima bila je izrazito “ustavobraniteljska”, te je u tom smislu uživala
tihu podršku i radikalnijih hrvatskih nacionalista. Ti nacionalisti vjerovali su da je u
Jugoslaviji hrvatsko pitanje “u teoriji” dobro riješeno, ali da je “u praksi” Hrvatska
i dalje u poziciji potlačene nacije. Rješenje je – povratak “teoriji”, odnosno načelu
samoodređenja naroda.
Njihova kritika odnosila se na kompromise na koje je hrvatska
politika pristala, te na njenu neodlučnost – naročito u godinama tzv. “hrvatske
šutnje” od 1985. do 1990. Ali, istodobno, čak i izraziti ideološki antikomunisti
pozivali su se na prava iz ustava te su bili skloni ići dalje u prošlost, uključujući i
u prošlost komunističkog i partizanskog pokreta, kako bi našli uporište za tezu o
“iznevjerenim idealima”. Lik Andrije Hebranga ili onih hrvatskih komunista koji
su pred pogubljenje promovirali “S/sovjetsku Hrvatsku” postali su simboli teze o
potrebi da se napusti praksa, ali ne i ideali.

Strah se odnosio i na mogućnost da se padom lenjinističkog koncepta nacionalnog
pitanja uspostavi vilsonijanski model.
Taj strah je bio dodatno potenciran
međunarodno-političkim okolnostima nakon kraja Hladnog rata, koji je – makar
u Evropi – zapravo bio ideološki “rat”, a ne vojni sukob. Samoproglašena pobjeda
Zapada u tom “ratu” značila je, dakle, pobjedu, a time i hegemoniju zapadnog
diskursa, čime je otvorila vrata i istiskivanju lenjinizma (naročito staljinizma) te
promoviranju vilsonijanstva. Kao što smo već ranije naveli, Tuđman je bio izrazito
kritičan prema Wilsonu, smatrajući da se nacionalno pitanje ne može riješiti samo
autonomijom unutar postojećih država (tj. federativnom strukturom), nego – revolucijom.

Iako izvorno radićevac, Tuđman se pridružuje KPJ upravo zbog toga što zaključuje
da je revolucija nužna za ostvarenje nacionalnih ciljeva.
U tom smislu ono
što je Stjepan Radić tražio za Hrvatsku – a to su, prije svega, republika i federacija
– Josip Broz ostvaruje, upravo zato što je shvatio važnost revolucije i što se nije zadržao
na vilsonijanskom, pa ni austromarksističkom konceptu autonomije, nego je
bio staljinist i lenjinist, koji je stoga prihvatio politiku samoodređenja, uključujući
i odcjepljenje. Napuštanje tog koncepta u korist vilsonijanstva bio bi povijesni ko-
rak unazad, smatrao je Tuđman. To bi značilo smanjenje, a ne povećanje prava nacija
– naročito malih u odnosu na velike. Uostalom, iz Tuđmanove perspektive, kao
i iz perspektive njegovih suvremenih sljedbenika, činjenica da se nacije u višenacionalnim
državama koje su formulirane po načelima drukčijim od Lenjinovog (npr.
Škotska, Katalonija, Baskija i dr.) ne uspijevaju izdvojiti u samostalne države samo
potvrđuje da je lenjinizam produktivnija opcija za nacionalističke pokrete nego što
je to demokracija zapadnog tipa. Strah od demokratizacije Jugoslavije ujedinjuje
Miloševića, Kučana i Tuđmana u protivljenju demokratskim izborima na saveznoj
razini.
S obzirom da su sva tri naroda – Srbi, Slovenci i Hrvati – u manjinskoj poziciji
u odnosu na cjelokupno jugoslavensko stanovništvo, sva tri vođe se plaše da bi
uvođenje izbora i elektoralne demokracije moglo pretvoriti njihov narod u manjinu.
Demokracija stvara većine, ali i manjine. Strah od postajanja manjinom ujedinjavao
je lenjinističko-nacionalističke vođe sva tri naroda u njihovu protivljenju reformama
koje bi vodile demokratizaciji Jugoslavije.
22 Milošević je strahovao od “neprincipijelne
koalicije” svih drugih naroda protiv Srba kao “vladajuće nacije”, vjerojatno i
zbog toga što je pretpostavljao da je u svim jugoslavenskim narodima lenjinistički
koncept ostavio dubokog traga. Kučan i Tuđman kao predstavnici “malih naroda”
smatrali su da bi u demokratskoj Jugoslaviji njihovi narodi izgubili status koji
su dobili u lenjinističko-staljinističkoj Jugoslaviji: status jednakog i ravnopravnog
“konstitutivnog naroda”. Demokracija im je bila prihvatljiva – kad je se već nije moglo
izbjeći, odnosno kad je već postala nužna u okolnostima promijenjenog svijeta
– samo tamo i utoliko gdje i ukoliko se njihov narod nalazi u većini.
Demokracija u
vlastitim republikama – da, ali na saveznoj razini – ne. Miloševićev program mogao
se svesti na ideju stvaranja “male” Jugoslavije koja bi bila dovoljno mala da u njoj
Srbi budu većina. Bolje mala država u kojoj su “moji” većina nego velika u kojoj su
“moji” manjina.
Ta logika vodila ga je pri poticanju slovenskog odcjepljenja, a također
i u predlaganju odcjepljenja Hrvata – ali ne i cijele Hrvatske – iz Jugoslavije.
Istodobno, ista ta logika separatizma vodila je nove manjine – Srbe u Hrvatskoj
i Bosni i Hercegovini, Hrvate u Bosni i Hercegovini (koji ni danas ne prihvaćaju status
manjine, nego nastavljaju s retorikom protivljenja “vladajućoj naciji” – ovog puta
Bošnjacima) te Albance u Srbiji, Srbe na Kosovu, Albance u Makedoniji i sl. – da
se pri rješavanju svojih problema pozovu na lenjinizam,23 a ne na demokraciju. Njihov
secesionizam spriječen je samo silom – što od strane većinske nacije, što izvana.

Hrvatskom nacionalizmu nikad nije odgovarala demokratska Jugoslavija. U
tome je smisao parole o “sovjetskoj Hrvatskoj”. Bolje “sovjetska Hrvatska” nego
demokratska Jugoslavija, jer u “sovjetskoj Hrvatskoj” postoje šanse za očuvanje i
razvoj hrvatskog nacionalnog identiteta, koje u demokratskoj Jugoslaviji tek treba
izboriti. Veze između hrvatskih separatista – uključujući i onih koji su se odlučili za
nasilni separatizam – i SSSR-a u tom su smislu sasvim logične: kao što su logične i
veze irskih ili albanskih nasilnih separatista s lenjinizmom-staljinizmom.

Svi ti strahovi koji su tinjali na marginama politike ili su bili potisnuti, ali ne i
uništeni u samom njenom jezgru tijekom cijelog socijalističkog razdoblja, dodatno
su potencirani u doba liberalizacije Jugoslavije sredinom 1980-ih. Ta je liberalizacija
bila usmjerena na rušenje tabua i dovođenje u pitanje ideologije lenjinizma-staljinizma.
Otvorene su teme o kojima se nije govorilo, ili barem ne na takav način
– između ostalih i pitanje genocida, etničkog čišćenja i nasilja u Drugom svjetskom
ratu. Te su teme stvarale dodatan strah jer su budile uspomene i emocije povezane
s etnonacionalističkom prošlošću. “Suočavanje s prošlošću”, koje je nužan sastavni
dio svake liberalizacije javnog prostora, bilo je iskorišteno kao sredstvo mobilizacije
za nove ratove. Detabuiziranje ličnosti i djela Josipa Broza Tita – koje je započelo
još za njegova života, ali se intenziviralo u doba liberalizacije poretka u 1980-im
– plašilo je “ustavobranitelje” (a naročito Hrvatsku) te je tretirano kao napad na postignuta
prava, uključujući i “pravo na samoodređenje do odcjepljenja”. Hrvatska
je u tim godinama bila najčvršći zaštitnik Ustava, te je odbacivala ozbiljnije reforme.
Ostala je vjerna titoizmu, a time i lenjinizmu, duže i od Slovenije i od Srbije.
24
Naročito se to odnosi na Savez komunista Hrvatske, koji je zbog te kvazijugoslavenske
i titoističke pozicije i platio cijenu koju slovenski i srpski komunisti nisu:
izgubivši prve demokratske izbore u proljeće 1990.
Ali kad se radilo o nacionalnom
pitanju, odnosno – da budemo precizniji – odnosu prema Jugoslaviji, ni nove vlasti
predvođene Tuđmanom nisu ni u čemu dovele u pitanje izborene stečevine socijalističkog
razdoblja. Štoviše, pozivale su se na njih i na njima su gradile politiku separatizma
u odnosu na Jugoslaviju.

Svi ti strahovi stvorili su atmosferu koja ne samo da je stvarala nepovjerenje, a
time i smanjivala šanse za opstanak Jugoslavije, nego je bila produktivna i za manipulacije
koje su vodile u ratni sukob. Rat nije neobična pojava u zemlji koja je
prihvaćala ideju “bolje rat nego pakt” i “bolje grob nego rob”. Još manje je bio ne-
očekivan za zemlju u kojoj je lenjinističko-staljinistička interpretacija prošlosti, sadašnjosti
i budućnosti uključivala ideju revolucije kao jedinog načina da se ostvari
pravda i osiguraju prava. Mit o neprekidnoj borbi slavenskih naroda za slobodu od
tuđina – u imperijalno doba kao i u svjetskim ratovima – dolijevao je ulje na vatru.

U slučaju Franje Tuđmana, njegovo osobno iskustvo ratnika iz Drugog svjetskog
rata također je imalo utjecaja na politiku koju je provodio.
Za razliku od Čehoslovačke ili Mađarske i Poljske, u kojima je došlo do potpunog
odbacivanja lenjinističkog nasljeđa od strane vođa “revolucije” iz 1989., u
jugoslavenskim republikama (post-jugoslavenskim državama) politiku su diktirali
konzervativci, i to dva tipa konzervativaca. Prvi su bili lenjinisti/staljinisti, koji su
prema Jugoslaviji zauzimali čvrst stav obrane “prava naroda na samoodređenje i
odcjepljenje”, ali su to isto “pravo” jednako tako čvrsto negirali manjim narodima
unutar njihovih vlastitih nacionalnih država. Drugi tip konzervativaca bio je
antimarksističke i antiliberalne – i uglavnom antisekularne – orijentacije. Bio je to
“brak iz računa” između dviju na prvi pogled nespojivih grupacija. Ali taj je brak
– koji u mnogočemu i dalje traje – bio moguć između ostalog i zbog toga što su se
obje grupacije zalagale za “povratak u prošlost”, u kojoj treba tražiti inspiraciju,
ideale i odgovore za budućnost. Umjesto da se okrenu prema novome, okretali su se
prema “idealima” iz 1930-ih (Tuđman), 1950-ih (Milošević/Ćosić) ili 1970-ih (Kučan/
Račan/Tomac).
U slučaju Franje Tuđmana, ona ista ideja zbog koje se pridružio
KPJ – ideja rješavanja nacionalnog pitanja u okviru revolucionarnog koncepta “prava
naroda na samoodređenje do odcjepljenja” – vodila ga je i prilikom formiranja
Hrvatske demokratske zajednice. U njenom programu vratio se na pozicije HNRP-a
iz 1933., pokušavajući pomiriti ustaše i komuniste, Antu Starčevića, Stjepana Radića
i Josipa Broza Tita, pozivajući se pritom na Andriju Hebranga i ona 44 komunista
koji su pošli u smrt s parolom “živjela sovjetska Hrvatska”
. Na Srbe i Srbiju on gleda
iz lenjinističke perspektive, kao na “vladajuću” ili “tlačiteljsku” naciju od koje
se Hrvatska i Hrvati moraju osloboditi. Na hrvatske Srbe ne gleda kao na naciju sui
generis niti kao na dio vilsonijanske hrvatske nacije, odnosno hrvatskog demosa,
nego iz lenjinističkog (a ujedno i srednjoevropskog) diskursa etnonacionalizma kao
na dio “vladajuće nacije”. U tom kontekstu prema njihovoj pobuni odnosi se kao
prema “okupaciji” ili “agresiji”, tretirajući ih isključivo kao sastavni dio nekog “velikosrpskog
plana”, odnosno kao nesamostalne agente Beograda.
25

Ali to je već jedna druga – iako povezana – tema.
avatar

Posts : 4815
Join date : 2014-10-27
Location : kraljevski vinogradi

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by otto katz on Sat Dec 02, 2017 3:19 pm

Hubert de Montmirail wrote:Drugovi, uskoro ce 99. obljetnica stvaranja drzave... Spremate li se za proslavu?
Sad tel vidim ovo. Pa ne svak, samo socijalistička federativna. 


_____
Разгромили атаманов
Разогнали воевод
avatar

Posts : 232
Join date : 2017-11-15
Location : Nosgoth

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by KinderLad on Sat Dec 02, 2017 4:01 pm

Drugi tip konzervativaca bio je
antimarksističke i antiliberalne – i uglavnom antisekularne – orijentacije. Bio je to
“brak iz računa” između dviju na prvi pogled nespojivih grupacija. Ali taj je brak
– koji u mnogočemu i dalje traje – bio moguć između ostalog i zbog toga što su se
obje grupacije zalagale za “povratak u prošlost”, u kojoj treba tražiti inspiraciju,
ideale i odgovore za budućnost.


ok, objasnio


Posts : 2917
Join date : 2016-06-25

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by Zuper on Sat Dec 02, 2017 5:00 pm

Gargantua wrote:zakivanje


http://hrcak.srce.hr/141077

Lenjinistički i staljinistički izvori Tuđmanove politike samoodređenja i odcjepljenja
DEJAN JOVIĆ

Spoiler:
Nakon višegodišnje – uglavnom prisilne – šutnje, u listopadu 1989. Franjo Tuđman,
tada već osnivač i predsjednik Hrvatske demokratske zajednice (HDZ), dao je svoj
prvi veliki intervju u nekim hrvatskim novinama. Objavljen je u Poletu, tjedniku
Saveza socijalističke omladine Hrvatske, u dva nastavka – u brojevima 415. i 416.
od 27. listopada i 10. studenog 1989. U tim danima, kad su u cijeloj Istočnoj Evropi
padali jedan za drugim socijalistički vladari, a komunističke partije gubile vlast i
nestajale s političke pozornice, autori intervjua – Mate Bašić i Ivica Buljan – upitali
su Tuđmana kako bi opisao svoju političku poziciju, odnosno politički identitet. “Ja
sam hrvatski čovjek, marksist, i revolucionar, povjesničar”, odgovorio je tom prilikom
budući predsjednik Hrvatske.1

Činjenica da je Tuđman sebe odlučio opisati kao marksista u trenutku kad se
raspadao ne samo komunistički sustav nego su i ideologija i politička doktrina marksizma
postale vrlo nepopularne, samo je na prvi pogled iznenađujuća. Pažljiva analiza
tog intervjua, ali i cjelokupnog opusa Franje Tuđmana – istaknutog hrvatskog
intelektualca i kroničara političkih zbivanja u 20. stoljeću – pokazuje da se radi o
konzistentnom iskazu koji je on samo ponovio krajem 1989. Njegov je cijeli životni
profil dotad zapravo prilično precizno opisan s te četiri odrednice, i to upravo redoslijedom
kako ga je i on sam naveo u tom intervjuu: hrvatski čovjek, marksist, revolucionar,
povjesničar. U ovom članku tvrdimo da su upravo te četiri komponente
Tuđmanova javnog profila odlučujuće utjecale ne samo na njegovu prošlost nego
i na političko ponašanje u godinama koje slijede. Tuđmanovo djelovanje – naročito
u ključnim trenucima novije hrvatske povijesti, tj. u trenutku kad je najutjecajniji
i najmoćniji donosilac odluka o putu kojim Hrvatska treba krenuti u trenucima
raspada socijalizma i Jugoslavije (1990. do 1992.) – bilo je određeno njegovom
dubokom dotadašnjom odanošću marksističkom i revolucionarnom konceptu, njegovom
interpretacijom povijesti “radničkog pokreta” i povijesti hrvatske i jugoslavenske
komunističke partije te njegovim težnjama da napokon, nakon višekratnih
neuspješnih pokušaja hrvatskih marksista i komunista, ostvari ono što je on osobno
– ali ne samo on, nego, zajedno s njim, i mnogi drugi u Hrvatskoj, uključujući
tu i one s hrvatske komunističke ljevice – smatrao glavnim ciljem njegova političkog
djelovanja: nezavisnu hrvatsku državu. Tvrdimo da Tuđmanovu inspiraciju za
djelovanje u tim godinama ne treba tražiti u korpusu liberalno-demokratskih ideja
i praksi – prema kojima je bio kritičan – nego u temeljnim postavkama marksističkog
razumijevanja prava na samooodređenje, pa i na odcjepljenje naroda – naročito
manjih, povijesno “potlačenih”. Tuđmanov cilj bio je ostvarenje ideja “revolucionarno-
demokratskog pokreta” kojemu je i sam pristupio s početkom Drugog svjetskog
rata, kad se pridružio hrvatskim partizanima i hrvatskoj komunističkoj partiji.
Partizanski pokret, kao i KP Hrvatske (u sastavu KP Jugoslavije) on je, naime, u
svojim ranijim akademskim radovima opisao upravo tim pojmom, koji je promovirao,
primjerice, i u članku koji je sredinom 1960-ih napisao za Enciklopediju Jugoslavije
pod odrednicom “Postanak i slom centralističke monarhije (1918-1941)”.
Taj pojam on je, također, koristio i u svojim izlaganjima na nizu povjesničarskih
konferencija sredinom 1960-ih. Kao istraživač povijesti Jugoslavije i povijesti komunističke
partije i “radničkog pokreta” u Jugoslaviji, on je na 1989. gledao u kontekstu
te povijesti. Za njega je, tvrdimo, 1989. bila prilika da se konačno ostvare
ideali koji su i njega osobno potakli da se pridruži komunističkom pokretu. Glavni
protivnik jest “vladajuća nacija” i njene “imperijalističke pretenzije” – isti onaj o
kojem svojedobno piše i Vladimir Iljič Lenjin, a kasnije i Josip Broz Tito. Pritom
je od posebne važnosti Tuđmanovo razumijevanje pojma samoodređenja naroda, o
kojem on govori u svim svojim djelima. Najbolji izvor za analiziranje Tuđmanove
pozicije nalazi se u knjizi Velike ideje i mali narodi, objavljenoj 1969. godine, čitanje
koje je conditio sine qua non za razumijevanje Tuđmanove politike i u godinama
od 1989. do 1992.

...

Bio je, kaže Tuđman o sebi, “na crti hrvatskih marksista od dvadesetih godina
ovoga stoljeća, koje su predstavljali braća Cvijići, Kamilo Hrvatin, Ante Ciliga,
August Cesarec, Miroslav Krleža – dakle, oni koji su izvojštili mogućnost da KPJ
u svoj program uključi borbu za pravo svakog naroda na samoodređenje, do onih
hrvatskih marksista iz 1941. (kada ih Pavelićeva vlada osuđuje na smrt, a bilo ih
je 44, u ustaškom zatvoru u Ulici Račkoga uzvikuju: ‘Umiremo za pravednu stvar!
Živjela sovjetska Hrvatska’)... U njihovoj poruci, ako hoćete, sadržani su i moji ideali:
pravedna stvar radnog naroda, ostvarenje besklasnog društva i poruka: ‘Živjela
sovjetska Hrvatska’, dakle ‘Živjela socijalistička Hrvatska’. To nije bilo klicanje
staljinističkoj ideji nego klicanje slobodnoj suverenoj Hrvatskoj... Taj put slijedio
sam do dana današnjega” (Tuđman, prema Baletić, 1990: 191).

...

Ideja o novoj, sovjetskoj (socijalističkoj) Hrvatskoj bila je i glavni motiv
Tuđmanova pridruživanja partizanskom pokretu, koji je “obećavao... pravednije
rješavanje hrvatskog pitanja u novoj Jugoslaviji što je bilo izraženo do te mjere da
je nama u Hrvatskoj kao i u partizanskom pokretu u Sloveniji, čak bilo zabranjeno
spominjati ime Jugoslavija” (Baletić, 1990: 192). U intervjuu on naglašava da “revolucija
nije imala samo klasne ciljeve, nego je u velikoj mjeri bila povezana s nacionalnim
pitanjem. Oni koji su nametali samo klasno pitanje, nisu imali uspjeha, i
unosili su zabunu” (isto: 194).3 Navodeći primjere za nacionalni karakter revolucije,
Tuđman ističe politiku Andrije Hebranga, tadašnjeg sekretara KP Hrvatske, koja
“nije bi[la] ništa drugo do nastavak politike hrvatskih marksista iz dvadesetih godina
koji su govorili da revolucijom treba postići suverenost Hrvatske” (isto: 194).
Drugi primjer je – Vladimir Nazor, koji je “bio svjestan da se u partizanskoj Hrvatskoj

ostvaruje Zvonimirova Hrvatska i pjevao joj je” (isto: 195). Te su ideje kasnije
– a naročito nakon Drugog svjetskog rata – iznevjerene kroz ustavno-institucionalna
rješenja koja je ponudio socijalistički poredak u Jugoslaviji, odnosno kroz
njihovu “konkretizaciju”, kako navodi Tuđman. Odnosi se to ne samo na SSSR,
gdje je republička samoupravnost svedena “na manje-više formalno pitanje”, nego
i na praksu u Jugoslaviji, koja je “dugo vremena bila u suprotnosti s onim što smo
proklamirali AVNOJ-em, pa čak i Ustavom iz 1974” (isto: 196). Iz ovakvog iskaza
proizlazi da je problem u praksi, a ne u idealima kojima se desetljećima – a naročito
u predratnom i ratnom razdoblju: od dvadesetih godina i tijekom Drugog svjetskog
rata – vodio komunistički pokret u Jugoslaviji. Izjavom da je “do današnjeg dana”
(tj. sve do 1989.) vođen davnim idealima, Tuđman zapravo sugerira – iako ne izriče
– da je potreban povratak na te ideale, odnosno da je potrebno njihovo ostvarivanje.
On 1989. vidi kao pokušaj da se napusti pogrešna, manjkava i neprincipijelna
praksa – a ne kao priliku da se definira novi, radikalno drukčiji cilj političkog djelovanja.

Ista ta pozicija vidljiva je i iz odnosa prema Josipu Brozu Titu, za kojeg je
Tuđman u svom prvom velikom javnom intervjuu nakon povratka na političku scenu
rekao da je “nesumnjivo velika povijesna ličnost i hrvatskog i jugoslavenskog
tla”. On se “našao na čelu KPJ kao hrvatski komunist, i kao takav shvaćao je da komunistički
pokret u Jugoslaviji može uspjeti samo rješavajući nacionalno pitanje,
što opet predstavlja tradiciju hrvatskog marksističkog pokreta iz dvadesetih godina.
Takvu ideju mogao je prenositi samo pripadnik marksističkog pokreta iz hrvatskih
redova, i pripadnik nesrpskog naroda. To što je došao iz redova potlačenog naroda
u bivšoj Jugoslaviji – velika je stvar” (isto: 197).

...

Važno je istaći,
također, da je i u praktičnoj politici Tuđman u prvim godinama svoje vlasti širom
otvorio vrata praktički svim članovima Saveza komunista koji su iskazali lojalnost
njegovoj poziciji, ne smatrajući da je članstvo u SKH samo po sebi prepreka ili
razlog za isključenje iz javnog života. Prema nedavno objavljenim podacima, do
kraja 1990. oko 97 tisuća članova SKH pristupilo je HDZ-u, dok je samo 50 tisuća
ostalo u SDP-u. SKH je 1988. imao oko 298 tisuća članova.5 To se odnosilo i
na pripadnike tajnih službi socijalističkog poretka (od kojih je najveći broj pristupio
novim tajnim službama), kao i na profesionalne oficire i podoficire JNA, od
kojih je 4000 pristupilo Hrvatskoj vojsci i u njoj našlo novo zaposlenje (Žunec i
dr., 2013). Na čelo nove Hrvatske vojske postavio je, tako, generale JNA Antuna
Tusa, Imru Agotića, a za ministra obrane Martina Špegelja. Štoviše, Tuđman je na
visoke pozicije u svojoj vladi postavio istaknute pripadnike sigurnosnog sektora
nekadašnje UDBA-e (SDS-a), i to ne samo one koji su se neposredno zatekli u toj
službi (npr. Josipa Perkovića i Zdravka Mustaća) nego i one koji su iz nje umirovljeni
u 1960-im godinama (Josipa Manolića i Josipa Boljkovca, koji su imali
najodgovornije dužnosti u Vladi: premijer i ministar unutarnjih poslova). Slijedom
takvog razumijevanja prošlosti u Hrvatskoj nije provedena lustracija, za koju
se smatralo da bi bila štetna i da bi onemogućila formiranje nove države. Razlog
nije bio samo u ratu koji je uslijedio nakon raspada Jugoslavije, nego u pretežito
pozitivnoj ocjeni ideala, ako ne već i stvarnih dostignuća socijalističkog razdoblja
u Hrvatskoj. Tuđman je, kao što je vidljivo iz njegova intervjua iz 1989., polazio
od ocjene da se nova Hrvatska stvara u izravnom kontinuitetu sa zamišljenom, a
dijelom i ostvarenom Socijalističkom Republikom Hrvatskom, te da je njegov zadatak,
prije svega, osigurati ostvarenje onih ideala na kojima je nastala i SR Hrvatska.
U tome je glavni razlog politike otvorenih vrata kad se radilo o Hrvatima
koji su svoje karijere započeli u socijalizmu. To se načelo, međutim, iz razloga koji
će biti jasniji u nastavku ovog članka, nije jednako odnosilo na Srbe iz Hrvatske,
koji su svoju lojalnost novom poretku i novoj državi morali eksplicitno manifestirati.

Sasvim u skladu s izrečenim ocjenama o titoizmu, Tuđman u listopadu i studenom
1989. pokazuje razumijevanje i nadu kad se radi o ponašanju JNA. I sam nekadašnji
visoki oficir JNA, on o vojsci tadašnje Jugoslavije kaže:
Valja reći da je, u cjelini uzevši, vojska odgajana, i da prisiže na avnojsku koncepciju
Jugoslavije, i da je čitava doktrina vojske na temeljima avnojskih i titovskih
stremljenja. To se, uostalom, i dokazalo u dosadašnjim prilikama, bez obzira što
u njoj u tumačenju AVNOJ-a malo pretežu integralistička gledanja. Ona po svom
programskom opredjeljenju nije unitaristička, bez obzira što jedan dio njenih pripadnika
može inklinirati takvim rješenjima. Zbog tradicija, zbog doktrine na kojoj
je odgajana, ali i zbog toga što je povijesno dokazano da vojska nije mogla održati
Jugoslaviju na centralističkim pozicijama ni u bivšoj Jugoslaviji... smatram
da plašenje naroda time da bi vojska mogla odigrati nekakvu “miloševićevsku
ulogu” – nema osnove. Može se reći da je vojska omogućila Miloševićevu akciju
na Kosovu, ali taj problem nije riješen, međutim – što bi bilo kada bi se vojska u
istoj situaciji našla u Bosni i Hercegovini, u Sloveniji, u Hrvatskoj? Uostalom, na
Kosovu je vojska bila stanoviti zalog da na Kosovu neće nastupiti srpska odmazda
prema albanskom pučanstvu (Baletić, 1990: 217).

...

Zaključujući uvodni dio ovog članka, ostaje nam da ponovimo da je intervju
koji je krajem 1989. dao Poletu predstavio Franju Tuđmana ne kao liberalno-demokratskog
reformatora kojem je cilj srušiti autoritarni sustav i marksističku ideologiju
koja mu je činila temelj, nego upravo obrnuto – kao osobu koja sebe definira kao
marksista i revolucionara, te smatra da je njegova profesija i nacionalna pripadnost
sasvim kompatibilna s tim ideološko-političkim ciljevima. Štoviše, predstavlja ga
kao osobu koja 1989. godini pristupa kao revolucionar, spreman da iskoristi novu
priliku kako bi Hrvatska napustila praksu socijalizma da bi se vratila idealima
socijalizma: prije svega u pogledu nacionalnog pitanja.


...

Tvrdimo
da je Tuđman kraj socijalizma vidio kao priliku da se povijesni tok vrati unazad, na
nultu točku, na polazište s kojeg je krenuo – u njegovoj interpretaciji – i sam komunistički
pokušaj rekonstrukcije svijeta. Bez takvog razumijevanja samog Tuđmana,
nije moguće objasniti ni 1989. u Hrvatskoj. Ona, kao što smo već napisali na drugom
mjestu (Jović, 2014), u našim uvjetima nije bila nikakva liberalna revolucija,
pa čak ni liberalna tranzicija. Bila je – početak puta u prošlost, i to na dva načina: u
prošlost koju su označavali nacionalni mitovi (o čemu odlično piše, primjerice, Pal
Kolsto, 2005), ali istodobno i u prošlost samog marksističkog pokušaja da riješi nacionalno
pitanje. Hrvatska tranzicija u desetljeću u kojem je Franjo Tuđman imao
dominantnu moć bila je konzervativna. Ona se čvrsto držala neostvarene prošlosti.


...

U odnosu na Marxa i Engelsa Tuđman – koji će za sebe još i 1989. reći da je
marksist – gradi relativno kritičku poziciju, ostajući, međutim, vjeran općem okviru
marksizma.
9 Kritičan je prema Marxovim i Engelsovim pogledima na status malih
naroda – a to je pitanje za Tuđmana apsolutno najvažnije. U svom članku “Velike
ideje i borba malih slavenskih naroda za nacionalnu slobodu”, koji je pripremio za
kongres slovačkih povjesničara 1968. godine, on upozorava da su Marx i Engels
bili neopravdano skeptični prema malim narodima, te su “asimilaciju malih, nepovijesnih,
nedržavnih, seljačkih ili kontrarevolucionarnih naroda od velikih naroda i
moćnih osvajača smatrali povijesno naprednim procesom” (Tuđman, 1969: 35). No
iako je njihov stav bio “krajnje jednostran i žestoko neprijateljski... prema slavenskim
narodima”, ta pitanja “bijahu sporedna u cjelokupnom epohalnom djelu Marxa
i Engelsa” (isto: 36). Paradoksalno je, zapravo, da se Tuđman pridružio KPJ upravo
zbog nacionalnog pitanja, a baš je po tom pitanju bio kritičan prema Marxu. Možda
je pogriješio kad je 1989. za sebe rekao da je marksist: preciznija bi odrednica bila
“lenjinist”, “titoist” ili, kao što ćemo vidjeti u nastavku ovog članka, “staljinist”.

Za razliku od kritičkih osvrta na dvojicu “klasika marksizma”, Tuđman smatra
da je Lenjin neupitan autoritet po pitanju statusa naroda, odnosno teorija samoodređenja
naroda. Lenjinova teorija “će biti od sudbonosnog značenja za povezivanje
revolucionarne borbe radničke klase s nacionalno-oslobodilačkom borbom porobljenih
naroda i za mogućnost pobjede socijalizma u mnogim zemljama svijeta”
(isto: 36). Naročit doprinos koji je Lenjin pritom dao jest u razbijanju panslavističkih
politika, koje su u svojoj biti bile, kako Tuđman vidi, jedna vrsta ruskog imperijalizma
u drugom obliku. Nasuprot panslavističkoj koncepciji (koju Tuđman vidi
i u okvirima jugoslavenske – ili, kako je on naziva: integralističke ideje), Lenjin
je u svojim Tezama o nacionalnom pitanju (1913) te kasnije u polemici s Rosom
Luxemburg i austromarksistima u O pravu naroda na samoodređenje iznio nedvojbeno
ideju samoodređenja za male narode, pod čime “se podrazumijeva njihovo
državno odvajanje od drugih narodnih zajednica, podrazumijeva se stvaranje samostalne
nacionalne države” (Tuđman, 1969: 51).


Drugi važan Lenjinov doprinos, kaže Tuđman, u tome je što je u raspravu unio
razliku između tretiranja Rusa, koje je tretirao kao vladajuću naciju te o njoj govorio
u kontekstu velikodržavlja, i malih naroda, o kojima govori kao o potlačenim
ili ugnjetenim nacijama. Ta distinkcija će kasnije biti “kopirana” i primijenjena na
situaciju u Jugoslaviji, te će se fraza velikoruska politika “prevesti” kao velikosrpska
politika, a Srbe će se tretirati kao “vladajuću naciju”.
O tome svjedoči, primjerice,
i obrazloženje koje je Proleter, glasilo KPJ, objavio u ljeto 1935. i u kojem se
objašnjava da “srpski narod nije nacionalno ugnjeten”, nego da je on “vladajuća na-
cija” (isto: 271). Kao u slučaju Rusa, ni kod Srba se – po analogiji – klasna borba
ne može povezati s borbom za nacionalno oslobađanje. Kod “ugnjetenih naroda” to
je, međutim, slučaj. Zato je Lenjinova distinkcija između “vladajućeg” i “ugnjetenih”
naroda primjenjiva i na Jugoslaviju.
Pišući o Lenjinovoj teoriji samoodređenja,
Tuđman još 1968. kaže da joj je “teško naći slaba mjesta” (isto: 52) jer je on “prvi u
marksističkom pokretu do kraja shvatio da borba proletarijata protiv carizma i uopće
protiv kapitalizma i kolonijalizma nije moguća bez saveza s ugnjetenim narodima
na načelima priznanja njihova prirodnog prava na samoodređenje do odcjepljenja”
(isto: 53). Lenjin je prvi imao hrabrosti da formulira zaključak: “najprije treba da
se razjedinimo da bismo se mogli ujediniti na ravnopravnoj podlozi”, piše Tuđman.
U toj Lenjinovoj ideji, dakle, treba tražiti i uzor za kasnije Tuđmanovo zagovaranje
koncepta skandinavizacije, tj. razdvajanja jugoslavenskih republika u samostalne
države kako bi se kasnije povezivale kao ravnopravni akteri: bilo u okviru
neke nove Jugoslavije, bilo u konfederalnom obliku (koji je Tuđman predlagao
1990.),10 bilo u okviru šire Evrope, o kojoj Tuđman također piše već 1960-ih.

...

Pokušavajući identificirati “zlatno doba” idealizma unutar revolucionarnog
pokreta u samoj Hrvatskoj, Tuđman se oslanja na razdoblje između 1932. i 1935.,
kad hrvatski komunisti formiraju Hrvatski nacionalni revolucionarni pokret, osnivaju
glasilo Hrvatski put i – 1934. – donose odluku o formiranju komunističkih
partija Slovenije i Hrvatske
(dviju “ugnjetenih nacija”) kao autonomnih jedinica
unutar KPJ. To je razdoblje kad KPJ još stoji na pozicijama iz rane staljinističke faze,
iako Staljin i Kominterna već napuštaju tu poziciju (također poznatu i kao fazu
“borbe klase protiv klase”) i formuliraju politiku narodnog fronta na “antifašističkim
temeljima”.14

...

Tuđman opisuje ciljeve borbe na koju je KPJ tada pozivala Hrvate. Cilj je bio,
prema uputama koje su objavljene 1933. (Tuđman, 1969: 264): “izvojštenje samoodređenja
hrvatskog naroda, oživotvorenje njegova prava na odcjepljenje od Jugoslavije,
ujedinjenje, nezavisnost i oslobođenje hrvatskog naroda od velikosrpskog
i svakog drugog imperijalističkog jarma, te stvaranje slobodne republike Hrvatske,
u kojoj će narod sam odlučivati svojom sudbinom”
. Također, HNRP je imao za cilj
borbu protiv pljačke naroda, “odnarođivanja hrvatskog naroda”, protiv “jugoslaveniziranja,
posrbljivanja i fašiziranja hrvatskih ustanova i škola”, te za “odstranjenje
srbijanskih okupatorskih četa s hrvatskog teritorija”
(isto: 264). HNRP je pozivao
na “nepomirljivu i bezobzirnu borbu protiv svih izdajica hrvatskog naroda, te uopće
svih raznovrsnih saveznika i pomagača velikosrpske diktature”. Pritom se treba
osloboditi zabluda, a to su: a) “da se oslobođenje Hrvatske može postići federalističkim
i kakvim bilo preuređenjem imperijalističke Velike Srbije, prozvane Jugoslavijom,
putem novog sporazuma bilo sa sadašnjim vlastodršcima bilo s kojim
drugim predstavnicima velikosrpske vladajuće klase, a pod pokroviteljstvom francuskog
ili engleskog imperijalizma”, b) “da se oslobođenje Hrvatske može postići
u savezu s osvajačkim talijanskim, mađarskim, bugarskim i drugim fašizmom”,
c) “pacifistička miroljubivost prema tlačiteljima i pasivno čekanje da se velikosrpski
jaram sruši sam od sebe”, d) “zablude, da se uporna revolucionarna borba najširih
slojeva... može nadomjestiti atentatima... te upadima ustaških četa, zavisnih od
stranih osvajača. Ali, ustašku borbu, koja niče iz nezadovoljstva i otpornosti širokih
slojeva narodnih, treba svim silama organizirati i predvoditi” (podcrtano u izvorniku
iz 1933., a potom i u isto: 264-265).

Ovakvo definiranje ciljeva Hrvatskog nacionalnog revolucionarnog pokreta,
koje Tuđman predstavlja široj javnosti 1966., pokazuje da se radi o revolucionarnoj
organizaciji kojoj je cilj povezati socijalnu s nacionalnom revolucijom.
Indikativno
je da se načela ovog pokreta, koji je osnovala KPJ, objavljuju u istoj godini kad je
u Njemačkoj na vlast došao nacionalsocijalizam. To je bilo, također, vrijeme kad
je irska kriza otvorena već duže te u kojem se pojavljuju – i to na istom području
gdje djeluju hrvatski komunisti – i ustaše frankovačke i antikomunističke orijentacije,
koji će se kasnije (suprotno onome što traži HNRP) staviti pod zaštitu Italije.
Ali mnogi od ciljeva tih dviju grupacija (komunista i frankovaca) tada su isti ili vrlo
slični. To se vidi i iz članka u Hrvatskom putu iz 1935. godine u kojem se “pobija
mišljenje da se ‘hrvatski narod ne može osloboditi’ jer je malen i bez svoje vojske
dok ‘Srbi imaju svoju vojsku, žandare i policiju’”. Nasuprot tom nedostatku vjere
u mogućnosti malih naroda, Hrvatski put (a to je i glasilo KPJ) ohrabruje borbu za
nacionalno oslobođenje. “U vojsci su i sinovi hrvatskog i ostalih potlačenih naroda,
‘koji će u odlučnom momentu stati na stranu svog naroda’”, interpretira Tuđman
1966. stavove iz tog članka (isto: 265). Iako ustanak nije uspio u ranim 1930-ima
(što je rezultiralo odlaskom ustaša u emigraciju), stvorena je partijska platforma koja
je povećala utjecaj KP u Hrvatskoj. Na toj platformi kojoj su, prema Tuđmanovoj
interpretaciji, pripadali i vodeći hrvatski intelektualci lijeve orijentacije – Krleža i
oni koji su strijeljani kličući Sovjetskoj Hrvatskoj – nastao je kasniji partizanski pokret
u Hrvatskoj.

Treba, međutim, primijetiti da su i 1990., odnosno 1991. neke od poruka koje
formulira HNRP, odnosno njegovo glasilo, bile aktualizirane. To se odnosi na
očekivanje da će se u “odlučujućem trenutku” mali narodi moći oduprijeti, između
ostalog odbijajući sudjelovanje u zajedničkim vojnim jedinicama. Također, da se
nacionalno pitanje ne može postići sporazumima i kompromisima niti reformističkim
transformacijama – nego samo na revolucionaran način. Pritom ne treba očekivati
veću pomoć sa strane – od vodećih svjetskih sila – nego se osloniti prije svega
na vlastite snage.
I tada, kao i u ranim 1930-ima, postavlja se pitanje predvodništva
revolucionarno-demokratskog pokreta ili hrvatskog nacionalnog revolucionarnog
pokreta. S obzirom na aktualnost poruka iz 1933. i iz 1935., može se postaviti pitanje:
je li, djelujući 1990., Tuđman imao u vidu te poruke? Je li imao u vidu sličnost
iskustva iz 1930-ih (ne i iz 1940-ih) između ustaša i komunista kad je pozivao na
nacionalno pomirenje tih dviju frakcija, koje su – ako se odbace “strani utjecaji”:
talijanski i sovjetski – imale vrlo slične ciljeve: borbu protiv “vladajuće nacije”,
odnosno protiv Srba?
Tuđmanovo samodefiniranje – “hrvatski čovjek, marksist, revolucionar
i povjesničar” – ukazuje na njegov kontinuitet s kasnim 1920-im i ranim
1930-im u komunističkom pokretu Hrvatske. On se vraća u politiku ranog staljinizma,
koja je u jugoslavensku komunističku partiju ušla s kašnjenjem od nekoliko
godina. Kasniji Staljin, kao i pomicanje KPJ prema politici “narodnog fronta”, pa i
“antifašizma”, za njega nije bio korak u pravom smjeru, jer je govorenje o fašizmu
zapravo skrenulo fokus s temeljnog pitanja – a to je “pitanje borbe za ravnopravnost
(potlačenih naroda, op. D. J.) i za samoodređenje, i zbog toga je takva podloga antifašističke
fronte narodne slobode ostala u zraku, bez šireg odjeka u puku potlačenih
naroda, pa i bez znatnijeg rezultata” (Tuđman, 1969: 269). Tuđmanovo promoviranje
naziva Domovinski rat, kojim označava ratni sukob u Hrvatskoj u 1990-ima,
upravo ukazuje na njegov respekt prema sovjetskom idealu i na simbolički ga način
(i to na način prilično neosviješten u danas dominirajućem hrvatskom diskursu)
veže za Staljina.
On na 1990. gleda kao na novu šansu da se ostvare ideali njegove
Pravo na samoodređenje, odnosno odcjepljenje predstavlja temelj na kojem
Franjo Tuđman gradi hrvatsku državnu nezavisnost.
No njegovo razumijevanje tog
prava u potpunosti je oblikovano lenjinističkom i staljinističkom teorijom. Woodrowa
Wilsona, drugog velikog promotora ideje samoodređenja, Tuđman gotovo i ne
spominje.
To je sasvim u skladu s komunističkim tretiranjem Wilsona. Ne treba zaboraviti
da je u Zagrebu Wilson izgubio trg – u korist Franklina D. Roosevelta, što
i na simboličkoj razini predstavlja jasan otklon od njegove političke pozicije.
Vilsonijanski
koncept samoodređenja, naime, bio je prije svega liberalno-demokratski.
Za njega samoodređenje ne znači odcjepljenje, niti je moguće uspostaviti izravnu
vezu između ta dva pojma. Pod narodom se ne podrazumijevaju etničke grupe, odnosno
etničke nacije, nego politički narod, demos. Taj demos ima pravo da sam odlučuje
o svojoj sudbini. I to je sve.
U Wilsonovoj koncepciji pojma samoodređenje
naroda nije moguće razdvojiti samoodređenje od (elektoralne) demokracije i od sekularne
republike jer je bit i samoodređenja, i demokracije, i republike, i sekularizma
u načelu ta da iznad naroda ne postoji nikakav viši autoritet: ni svjetovni (poput
nedodirljivog i neizabranog cara ili kralja), ni izvanjski (poput imperijalne sile ili
okupatora), ni svevišnji (božanski).

U Lenjinovoj i Staljinovoj koncepciji samoodređenja pod narodom se podrazumijevaju
etnički narodi,16 a demokracija nije primarno politički, nego ekonomsko-redistributivni
pojam
. Stoga je i logično da se govori o samoodređenju do odcjepljenja
ili o samoodređenju i odcjepljenju kao o dva povezana pojma, koji manje-više
znače jedno te isto. Dok u Wilsonovom konceptu samoodređenje ne podrazumijeva
secesionizam, u Lenjinovom i naročito Staljinovom secesionizam je centralno pitanje.

Između Wilsona i cijele Evrope, a naročito Srednje, Istočne i Jugoistočne,
već je na samom početku došlo do fatalnog nesporazuma, koji je nastao oko interpretacije
načela samoodređenja naroda, a to je bilo uvjetovano potpuno različitim
razumijevanjem i pojma samoodređenje i pojma narod.
Taj nesporazum potom je
doveo do potpuno suprotnih rezultata implementacije jednog u biti američkog koncepta
u kontekstu koji je bitno drukčije razumio pojmove. Ideja “samoodređenja
naroda” izgubljena je u prijevodu u postupku “presađivanja” tog američkog ideala
i načela u konkretni kontekst srednjoevropske i istočnoevropske političke tradicije.
Umjesto u samoobnavljajućem miru koji bi bio rezultat uvođenja načela samoodređenja
naroda, implementacija američkog načela samoodređenja u većem je dijelu
Evrope završila (ako je taj pojam moguće ikad upotrijebiti za povijesni slijed događaja)
u ratu – upravo stoga što je dominantna srednjoevropska i istočnoevropska
(uključujući u to, naravno, i balkansku) interpretacija tog pojma bila povezana sa
secesionizmom, a ne s demokracijom. Amerikanci su bili – a najvećim dijelom i
ostali – realisti, a to znači i etatisti, zagovornici teze da je opstanak države preduvjet
regionalnog i globalnog mira. Secesionisti su po definiciji nešto sasvim drugo,
sasvim suprotno od toga.
Kad se secesionizam poveže s čvrstom ideologijom (npr.
s nacizmom u Njemačkoj, lenjinizmom i ranim staljinizmom u SSSR-u, političkim
katolicizmom u Irskoj, antiimperijalizmom u slučaju Evrope nakon Prvog ili Afrike
i Azije nakon Drugog svjetskog rata), revizionizam pobjeđuje nad statusom quo, a
revolucije postaju ako ne sasvim neizbježne, onda svakako moguće.17

Tomu je doprinijela i činjenica da su Lenjin i Staljin – koliko god oni sami bili
kritični prema Evropi njihova doba – ipak bili Evropljani. Evropa je bolje razumjela
njihov od Wilsonova koncepta.
Štoviše, čak je i u svojoj radikalnoj i ekstremističkoj
interpretaciji – doveden do samog kraja – pojam samoodređenja naroda povezivao
Hitlera i Staljina. Isključivanje liberalne demokracije bila je druga poveznica. S
obzirom na to nije neobično ni što su u međuratnoj Jugoslaviji – u razdoblju ranih
1930-ih – i u Hrvatskoj (tada u Kraljevini SHS) bile moguće ne samo zajedničke
akcije nacionalista i komunista (kasnije: ustaša i partizana, tada samo simpatizera
Hitlera i Staljina) nego je postojala i poveznica koja je omogućavala takvu suradnju,
a to je bilo upravo ovakvo razumijevanje pojma samoodređenje naroda kakvo
smo opisali.

...

Zaključak

Na globalne promjene kojima je srušen socijalistički sustav Franjo Tuđman gledao
je sa strahom i nadom. Kao i mnogi drugi u Hrvatskoj – uključujući tu i neformalnu
opoziciju i vlast s kojom je Tuđman imao iznenađujuće bliske kontakte (v. Hudelist,
2004; Gaura Hodak, 2014 i dr.) – strahovao je da će pad socijalizma ujedno značiti
i pad socijalističke “nacionalne politike”.
Taj se je strah odnosio, prije svega, na
mogućnost ukidanja onih odredbi jugoslavenskog i hrvatskog ustava iz 1974. godine
koje su jamčile pravo na samoodređenje, iako nikad nisu specificirale (vjerojatno
namjerno) ni na koga se to pravo odnosi ni kako ga se može ostvariti.
Hrvatska
politika u 1980-ima bila je izrazito “ustavobraniteljska”, te je u tom smislu uživala
tihu podršku i radikalnijih hrvatskih nacionalista. Ti nacionalisti vjerovali su da je u
Jugoslaviji hrvatsko pitanje “u teoriji” dobro riješeno, ali da je “u praksi” Hrvatska
i dalje u poziciji potlačene nacije. Rješenje je – povratak “teoriji”, odnosno načelu
samoodređenja naroda.
Njihova kritika odnosila se na kompromise na koje je hrvatska
politika pristala, te na njenu neodlučnost – naročito u godinama tzv. “hrvatske
šutnje” od 1985. do 1990. Ali, istodobno, čak i izraziti ideološki antikomunisti
pozivali su se na prava iz ustava te su bili skloni ići dalje u prošlost, uključujući i
u prošlost komunističkog i partizanskog pokreta, kako bi našli uporište za tezu o
“iznevjerenim idealima”. Lik Andrije Hebranga ili onih hrvatskih komunista koji
su pred pogubljenje promovirali “S/sovjetsku Hrvatsku” postali su simboli teze o
potrebi da se napusti praksa, ali ne i ideali.

Strah se odnosio i na mogućnost da se padom lenjinističkog koncepta nacionalnog
pitanja uspostavi vilsonijanski model.
Taj strah je bio dodatno potenciran
međunarodno-političkim okolnostima nakon kraja Hladnog rata, koji je – makar
u Evropi – zapravo bio ideološki “rat”, a ne vojni sukob. Samoproglašena pobjeda
Zapada u tom “ratu” značila je, dakle, pobjedu, a time i hegemoniju zapadnog
diskursa, čime je otvorila vrata i istiskivanju lenjinizma (naročito staljinizma) te
promoviranju vilsonijanstva. Kao što smo već ranije naveli, Tuđman je bio izrazito
kritičan prema Wilsonu, smatrajući da se nacionalno pitanje ne može riješiti samo
autonomijom unutar postojećih država (tj. federativnom strukturom), nego – revolucijom.

Iako izvorno radićevac, Tuđman se pridružuje KPJ upravo zbog toga što zaključuje
da je revolucija nužna za ostvarenje nacionalnih ciljeva.
U tom smislu ono
što je Stjepan Radić tražio za Hrvatsku – a to su, prije svega, republika i federacija
– Josip Broz ostvaruje, upravo zato što je shvatio važnost revolucije i što se nije zadržao
na vilsonijanskom, pa ni austromarksističkom konceptu autonomije, nego je
bio staljinist i lenjinist, koji je stoga prihvatio politiku samoodređenja, uključujući
i odcjepljenje. Napuštanje tog koncepta u korist vilsonijanstva bio bi povijesni ko-
rak unazad, smatrao je Tuđman. To bi značilo smanjenje, a ne povećanje prava nacija
– naročito malih u odnosu na velike. Uostalom, iz Tuđmanove perspektive, kao
i iz perspektive njegovih suvremenih sljedbenika, činjenica da se nacije u višenacionalnim
državama koje su formulirane po načelima drukčijim od Lenjinovog (npr.
Škotska, Katalonija, Baskija i dr.) ne uspijevaju izdvojiti u samostalne države samo
potvrđuje da je lenjinizam produktivnija opcija za nacionalističke pokrete nego što
je to demokracija zapadnog tipa. Strah od demokratizacije Jugoslavije ujedinjuje
Miloševića, Kučana i Tuđmana u protivljenju demokratskim izborima na saveznoj
razini.
S obzirom da su sva tri naroda – Srbi, Slovenci i Hrvati – u manjinskoj poziciji
u odnosu na cjelokupno jugoslavensko stanovništvo, sva tri vođe se plaše da bi
uvođenje izbora i elektoralne demokracije moglo pretvoriti njihov narod u manjinu.
Demokracija stvara većine, ali i manjine. Strah od postajanja manjinom ujedinjavao
je lenjinističko-nacionalističke vođe sva tri naroda u njihovu protivljenju reformama
koje bi vodile demokratizaciji Jugoslavije.
22 Milošević je strahovao od “neprincipijelne
koalicije” svih drugih naroda protiv Srba kao “vladajuće nacije”, vjerojatno i
zbog toga što je pretpostavljao da je u svim jugoslavenskim narodima lenjinistički
koncept ostavio dubokog traga. Kučan i Tuđman kao predstavnici “malih naroda”
smatrali su da bi u demokratskoj Jugoslaviji njihovi narodi izgubili status koji
su dobili u lenjinističko-staljinističkoj Jugoslaviji: status jednakog i ravnopravnog
“konstitutivnog naroda”. Demokracija im je bila prihvatljiva – kad je se već nije moglo
izbjeći, odnosno kad je već postala nužna u okolnostima promijenjenog svijeta
– samo tamo i utoliko gdje i ukoliko se njihov narod nalazi u većini.
Demokracija u
vlastitim republikama – da, ali na saveznoj razini – ne. Miloševićev program mogao
se svesti na ideju stvaranja “male” Jugoslavije koja bi bila dovoljno mala da u njoj
Srbi budu većina. Bolje mala država u kojoj su “moji” većina nego velika u kojoj su
“moji” manjina.
Ta logika vodila ga je pri poticanju slovenskog odcjepljenja, a također
i u predlaganju odcjepljenja Hrvata – ali ne i cijele Hrvatske – iz Jugoslavije.
Istodobno, ista ta logika separatizma vodila je nove manjine – Srbe u Hrvatskoj
i Bosni i Hercegovini, Hrvate u Bosni i Hercegovini (koji ni danas ne prihvaćaju status
manjine, nego nastavljaju s retorikom protivljenja “vladajućoj naciji” – ovog puta
Bošnjacima) te Albance u Srbiji, Srbe na Kosovu, Albance u Makedoniji i sl. – da
se pri rješavanju svojih problema pozovu na lenjinizam,23 a ne na demokraciju. Njihov
secesionizam spriječen je samo silom – što od strane većinske nacije, što izvana.

Hrvatskom nacionalizmu nikad nije odgovarala demokratska Jugoslavija. U
tome je smisao parole o “sovjetskoj Hrvatskoj”. Bolje “sovjetska Hrvatska” nego
demokratska Jugoslavija, jer u “sovjetskoj Hrvatskoj” postoje šanse za očuvanje i
razvoj hrvatskog nacionalnog identiteta, koje u demokratskoj Jugoslaviji tek treba
izboriti. Veze između hrvatskih separatista – uključujući i onih koji su se odlučili za
nasilni separatizam – i SSSR-a u tom su smislu sasvim logične: kao što su logične i
veze irskih ili albanskih nasilnih separatista s lenjinizmom-staljinizmom.

Svi ti strahovi koji su tinjali na marginama politike ili su bili potisnuti, ali ne i
uništeni u samom njenom jezgru tijekom cijelog socijalističkog razdoblja, dodatno
su potencirani u doba liberalizacije Jugoslavije sredinom 1980-ih. Ta je liberalizacija
bila usmjerena na rušenje tabua i dovođenje u pitanje ideologije lenjinizma-staljinizma.
Otvorene su teme o kojima se nije govorilo, ili barem ne na takav način
– između ostalih i pitanje genocida, etničkog čišćenja i nasilja u Drugom svjetskom
ratu. Te su teme stvarale dodatan strah jer su budile uspomene i emocije povezane
s etnonacionalističkom prošlošću. “Suočavanje s prošlošću”, koje je nužan sastavni
dio svake liberalizacije javnog prostora, bilo je iskorišteno kao sredstvo mobilizacije
za nove ratove. Detabuiziranje ličnosti i djela Josipa Broza Tita – koje je započelo
još za njegova života, ali se intenziviralo u doba liberalizacije poretka u 1980-im
– plašilo je “ustavobranitelje” (a naročito Hrvatsku) te je tretirano kao napad na postignuta
prava, uključujući i “pravo na samoodređenje do odcjepljenja”. Hrvatska
je u tim godinama bila najčvršći zaštitnik Ustava, te je odbacivala ozbiljnije reforme.
Ostala je vjerna titoizmu, a time i lenjinizmu, duže i od Slovenije i od Srbije.
24
Naročito se to odnosi na Savez komunista Hrvatske, koji je zbog te kvazijugoslavenske
i titoističke pozicije i platio cijenu koju slovenski i srpski komunisti nisu:
izgubivši prve demokratske izbore u proljeće 1990.
Ali kad se radilo o nacionalnom
pitanju, odnosno – da budemo precizniji – odnosu prema Jugoslaviji, ni nove vlasti
predvođene Tuđmanom nisu ni u čemu dovele u pitanje izborene stečevine socijalističkog
razdoblja. Štoviše, pozivale su se na njih i na njima su gradile politiku separatizma
u odnosu na Jugoslaviju.

Svi ti strahovi stvorili su atmosferu koja ne samo da je stvarala nepovjerenje, a
time i smanjivala šanse za opstanak Jugoslavije, nego je bila produktivna i za manipulacije
koje su vodile u ratni sukob. Rat nije neobična pojava u zemlji koja je
prihvaćala ideju “bolje rat nego pakt” i “bolje grob nego rob”. Još manje je bio ne-
očekivan za zemlju u kojoj je lenjinističko-staljinistička interpretacija prošlosti, sadašnjosti
i budućnosti uključivala ideju revolucije kao jedinog načina da se ostvari
pravda i osiguraju prava. Mit o neprekidnoj borbi slavenskih naroda za slobodu od
tuđina – u imperijalno doba kao i u svjetskim ratovima – dolijevao je ulje na vatru.

U slučaju Franje Tuđmana, njegovo osobno iskustvo ratnika iz Drugog svjetskog
rata također je imalo utjecaja na politiku koju je provodio.
Za razliku od Čehoslovačke ili Mađarske i Poljske, u kojima je došlo do potpunog
odbacivanja lenjinističkog nasljeđa od strane vođa “revolucije” iz 1989., u
jugoslavenskim republikama (post-jugoslavenskim državama) politiku su diktirali
konzervativci, i to dva tipa konzervativaca. Prvi su bili lenjinisti/staljinisti, koji su
prema Jugoslaviji zauzimali čvrst stav obrane “prava naroda na samoodređenje i
odcjepljenje”, ali su to isto “pravo” jednako tako čvrsto negirali manjim narodima
unutar njihovih vlastitih nacionalnih država. Drugi tip konzervativaca bio je
antimarksističke i antiliberalne – i uglavnom antisekularne – orijentacije. Bio je to
“brak iz računa” između dviju na prvi pogled nespojivih grupacija. Ali taj je brak
– koji u mnogočemu i dalje traje – bio moguć između ostalog i zbog toga što su se
obje grupacije zalagale za “povratak u prošlost”, u kojoj treba tražiti inspiraciju,
ideale i odgovore za budućnost. Umjesto da se okrenu prema novome, okretali su se
prema “idealima” iz 1930-ih (Tuđman), 1950-ih (Milošević/Ćosić) ili 1970-ih (Kučan/
Račan/Tomac).
U slučaju Franje Tuđmana, ona ista ideja zbog koje se pridružio
KPJ – ideja rješavanja nacionalnog pitanja u okviru revolucionarnog koncepta “prava
naroda na samoodređenje do odcjepljenja” – vodila ga je i prilikom formiranja
Hrvatske demokratske zajednice. U njenom programu vratio se na pozicije HNRP-a
iz 1933., pokušavajući pomiriti ustaše i komuniste, Antu Starčevića, Stjepana Radića
i Josipa Broza Tita, pozivajući se pritom na Andriju Hebranga i ona 44 komunista
koji su pošli u smrt s parolom “živjela sovjetska Hrvatska”
. Na Srbe i Srbiju on gleda
iz lenjinističke perspektive, kao na “vladajuću” ili “tlačiteljsku” naciju od koje
se Hrvatska i Hrvati moraju osloboditi. Na hrvatske Srbe ne gleda kao na naciju sui
generis niti kao na dio vilsonijanske hrvatske nacije, odnosno hrvatskog demosa,
nego iz lenjinističkog (a ujedno i srednjoevropskog) diskursa etnonacionalizma kao
na dio “vladajuće nacije”. U tom kontekstu prema njihovoj pobuni odnosi se kao
prema “okupaciji” ili “agresiji”, tretirajući ih isključivo kao sastavni dio nekog “velikosrpskog
plana”, odnosno kao nesamostalne agente Beograda.
25

Ali to je već jedna druga – iako povezana – tema.

Zakivanje samo u pogledu citata i stvarnog prikazivanja kako su hrvatski komunisti razmisljali, zato si lose podebljavao. Treba da podebljas delove o saradnji hrvatskih komunsita i ustasa, kao i planove HNRP-a( Hrvatski nacionalni revolucionarni pokret). Ja sam to pisao na drugim temam o Tudjmanu-prvo hrvatski nacionalista, cak i kao komunista.
Ovaj tekst naravno propagira svoju poziciju, koju, mozda, doticni i mora da prica u Zagrebu(sta ces, Jovic), i da tako pliva, a ona je neka liberalna varijanta: ko nas, bre zavadi. Iako tekst prikazuje drugaciju stvarnost, sto on i konstatuje na kraju.
Za Srbiju bi bilo tragicno da podje opet u isto.

Pokušavajući identificirati “zlatno doba” idealizma unutar revolucionarnog
pokreta u samoj Hrvatskoj, Tuđman se oslanja na razdoblje između 1932. i 1935.,
kad hrvatski komunisti formiraju Hrvatski nacionalni revolucionarni pokret, osnivaju
glasilo Hrvatski put i – 1934. – donose odluku o formiranju komunističkih
partija Slovenije i Hrvatske
HNRP je pozivao
na “nepomirljivu i bezobzirnu borbu protiv svih izdajica hrvatskog naroda, te uopće
svih raznovrsnih saveznika i pomagača velikosrpske diktature”. Pritom se treba
osloboditi zabluda, a to su:
a) “da se oslobođenje Hrvatske može postići federalističkim
i kakvim bilo preuređenjem imperijalističke Velike Srbije, prozvane Jugoslavijom,
putem novog sporazuma bilo sa sadašnjim vlastodršcima bilo s kojim
drugim predstavnicima velikosrpske vladajuće klase,
a pod pokroviteljstvom francuskog
ili engleskog imperijalizma”, b) “da se oslobođenje Hrvatske može postići
u savezu s osvajačkim talijanskim, mađarskim, bugarskim i drugim fašizmom”,
c) “pacifistička miroljubivost prema tlačiteljima i pasivno čekanje da se velikosrpski
jaram sruši sam od sebe”
, d) “zablude, da se uporna revolucionarna borba najširih
slojeva... može nadomjestiti atentatima... te upadima ustaških četa, zavisnih od
stranih osvajača. Ali, ustašku borbu, koja niče iz nezadovoljstva i otpornosti širokih
slojeva narodnih, treba svim silama organizirati i predvoditi”
(podcrtano u izvorniku
iz 1933., a potom i u isto: 264-265).

Prica oko Marksa/Engelsa i slovena je slozenija. Ima tu prica o Srbima, Bugarima, Poljacima i Rusima...
avatar

Posts : 5870
Join date : 2015-11-22

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by Gargantua on Sun Dec 03, 2017 12:29 am

To je prežvakano 100 puta


Jović uopšte ne propagira "ko nas bre zavadi" pristup (ako ništa, kod njega nema čuđenja, temeljno je objasnio u svom opusu ko je šta i zašto radio), niti igra za lokalnu publiku, mašiš ceo fudbal.
avatar

Posts : 41133
Join date : 2012-06-10

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by William Murderface on Sun Dec 03, 2017 2:34 am

Zupere, odmori malo, ozbiljno ti kazem. Dok si djubrio na samo par topika i to u skromnim kolicinama, pa i ok. Ali sad ne moze da se zaviri vise ni na jedan topik na kojem aktivno ne trujes dveraskim tupostima. Ajde malo odmori, taman da te se uzelimo.


_____
"Oni kroz mene gledaju u vas! Oni kroz njega gledaju u vas! Oni kroz vas gledaju u mene... i u sve nas."

Dragoslav Bokan, Novi putevi oftalmologije
avatar

Posts : 232
Join date : 2017-11-15
Location : Nosgoth

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by KinderLad on Sun Dec 03, 2017 2:41 am

Gargantua wrote:To je prežvakano 100 puta


Jović uopšte ne propagira "ko nas bre zavadi" pristup (ako ništa, kod njega nema čuđenja, temeljno je objasnio u svom opusu ko je šta i zašto radio), niti igra za lokalnu publiku, mašiš ceo fudbal.

o da, to je toliko ocigledno (bar (i) meni)
avatar

Posts : 41133
Join date : 2012-06-10

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by William Murderface on Sun Dec 03, 2017 2:49 am

Jovic je uspeo da se zameri apsolutno svims samo iduci where the arguments lead him. Redak primer akademskog postenja.


_____
"Oni kroz mene gledaju u vas! Oni kroz njega gledaju u vas! Oni kroz vas gledaju u mene... i u sve nas."

Dragoslav Bokan, Novi putevi oftalmologije
avatar

Posts : 17627
Join date : 2014-10-27

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by ostap bender on Sun Dec 03, 2017 4:50 am

jebote zuperu da li si ti uopste citao jovicev tekst ili si pausalno preleteo?


_____
navijao bih protiv zvezde i da igra protiv tima od 12 radulovica
avatar

Posts : 17627
Join date : 2014-10-27

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by ostap bender on Sun Dec 03, 2017 5:02 am

zapravo kapiram zasto bi dverjaninu ovaj tekst bio problematican. ne samo zbog esencijalizacije nacija kojoj su skloni vec zato sto je istovremeno krivo ogledalo njihovog demokratija + nacija pokreta.


_____
navijao bih protiv zvezde i da igra protiv tima od 12 radulovica

Posts : 2917
Join date : 2016-06-25

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by Zuper on Sun Dec 03, 2017 7:03 am

Gargantua wrote:To je prežvakano 100 puta


Jović uopšte ne propagira "ko nas bre zavadi" pristup (ako ništa, kod njega nema čuđenja, temeljno je objasnio u svom opusu ko je šta i zašto radio), niti igra za lokalnu publiku, mašiš ceo fudbal.

Nego za koga igra? Za sebe?
Kroz tekst se provlaci da bi izborom nekakvog liberalnog Vilsonovog modela umesto Lenjinistickog bilo sanse za opstanak drzave.
Je l treba da vadim citate?
Doduse, veci deo teksta su citati hrvatskih komunista i njihovih glasila o nacionalnoj stvari, sto je izuzetno dobro da se vidi kako su oni razmisljali o stvaranju nezavisne Hrvatske, kao prioritet, koristeci komunizam.
Za razliku od njih, domaci primerci iznad su i dalje zbunjeni.

avatar

Posts : 4285
Join date : 2012-02-10
Location : Auvergne-Rhône-Alpes

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by Hubert de Montmirail on Sun Dec 03, 2017 8:35 am

otto katz wrote:
Hubert de Montmirail wrote:Drugovi, uskoro ce 99. obljetnica stvaranja drzave... Spremate li se za proslavu?
Sad tel vidim ovo. Pa ne svak, samo socijalistička federativna. 

ok, fair enough

to negde i jeste bio stav koji je dominirao kod komunista, ako nije socijalistička onda nam ni ne treba.

ja i dalje mislim da je stvaranje zajedničke države bila potencijalna prekretnica za sve jugoslovenske narode i mogućnost da usmere svoju sudbinu u jednom novom i srećnijem pravcu.




_____
Proud to be Scottish
avatar

Posts : 6543
Join date : 2014-12-12

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by beatakeshi on Sun Dec 03, 2017 9:03 am

Ja sam na Otovom stanovištu. Tako komplikovana struktura, nalik na AU, zahtevala je potpuno drugačiji sistem (govorim o 1918). Ovako je bila mrtvorođenče koje je samo generisalo dalekosežne probleme.
avatar

Posts : 5266
Join date : 2015-05-15

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by No Country on Sun Dec 03, 2017 9:59 am

Тешко ми је да заузмем став о нечему о чему заправо не знам довољно, а још мање верујем историји којој су нас учили. Стварање Краљевине СХС свакако није било последица “народних тежњи”. Постојале су интелектуалне елите са таквим тежњама, но нисам сигуран ни да су оне биле у доминантном положају. Стварање “заједничке државе” је најпре последица Великог рата, и успех великосрпског империјализма, дакле ова одредница о заједништву је била спорна од самог почетка. Што није морало да буде одлучујуће, да се на том, мањкавом, заједништву радило на иоле паметнији и суптилнији начин.

Гледе Јовићевог чланка, он и овде, баш као и у књизи “Југославија, држава која је одумрла” показује један мени зачудан ниво поверења у марксистичку доктрину, једну спремност да људе и догађаје тумачи изравним утицајем идеологије. За мој рачун је Туђман био човек који је прешао тај пут од тврдог комунисте до још горег националисте, исти или довољно сличан пут који смо видели и код нпр. Младића, Добрице Ћосића, Милошевића, и небројених других. Истина је да су неке фазе лењинизма и титоизма биле наклоњеније “хрватском питању” од других, и да је могуће тражити континуитете од “тамнице народа” преко маспока до Туђмана, но чини ми се да тај приступ помало маскира главни политички наратив (иначе фантастично анализиран у књизи о “одумрлој држави”), где историјска демисија комунизма отвара простор за продор шовинизма.
avatar

Posts : 5870
Join date : 2015-11-22

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by Gargantua on Sun Dec 03, 2017 10:27 am

ne treba da veruješ da je komunista istovremeno i antinacionalista u nekakvom građanskom* smislu, to nisu suprotni polovi. komunizam nije prosta razgradnja nacije a itekako obraća pažnju na nacionalizam i prema unutra i prema spolja.

marksizam, lenjinizam, staljinizam itd su itekako imali šta da kažu o tome, što jović i elaborira.

u čemu je tuđman bio "tvrdi komunista"? bio je oficir, nije bio ideolog/propovednik, a u ranim radovima jeste pisao ovo što citira jović. i to ti pokazuje da su postojali različiti nivoi odnosa komunizma i nacionalizama (kao koncepta, u ovom slučaju) u različitim periodima.

šovinizam je pratilac, folklor raspada (i pre i za vreme i posle rata), nije to politička sila koja dovodi do raspada/rata.




* dublji problem je što je nama danas, a uopšte i demokratskom/građanskom korpusu politikologije/sociologije relativno teško da opiše i "uhvati" slojeve i složenost komunizma a da to liči na nešto, na "istinu". no to na stranu sada.
avatar

Posts : 5266
Join date : 2015-05-15

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by No Country on Sun Dec 03, 2017 10:41 am

Шовинизам је, макар у нашем случају, био знатно више од фолклора: био је сама бит otheringa, замајац популизма, трајни извор подршке за политику рата. Да ли је шовинизам узрок или последица рата, шта је ту кока а шта јаје - о томе већ може да се дискутује. У конкретно Туђмановом случају, мислим да добрим делом јесте.

У СФРЈ је дефиниција “доброг комунисте” укључивала антинационализам, што и јесте био разлог Туђмановог, Ћосићевог, итд. пада. Иначе си дабоме у праву да однос марксизма-лењинизма према нацији није ни једнозначан, а ни превише конзистентан. Мени се само чини да је Туђманов или Геџин национализам био изворног типа, а не нужно “научен од Лењина”. У том смислу ми је Јовићево инсистирање на идеологији... унеколико наивно?


Last edited by No Country on Sun Dec 03, 2017 10:42 am; edited 1 time in total
avatar

Posts : 17627
Join date : 2014-10-27

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by ostap bender on Sun Dec 03, 2017 10:41 am

Zuper wrote:
Gargantua wrote:To je prežvakano 100 puta


Jović uopšte ne propagira "ko nas bre zavadi" pristup (ako ništa, kod njega nema čuđenja, temeljno je objasnio u svom opusu ko je šta i zašto radio), niti igra za lokalnu publiku, mašiš ceo fudbal.

Nego za koga igra? Za sebe?
Kroz tekst se provlaci da bi izborom nekakvog liberalnog Vilsonovog modela umesto Lenjinistickog bilo sanse za opstanak drzave.
Je l treba da vadim citate?
Doduse, veci deo teksta su citati hrvatskih komunista i njihovih glasila o nacionalnoj stvari, sto je izuzetno dobro da se vidi kako su oni razmisljali o stvaranju nezavisne Hrvatske, kao prioritet, koristeci komunizam.
Za razliku od njih, domaci primerci iznad su i dalje zbunjeni.


tebi se metod svodi na konspirologiju i etnicke stereotipe. sve traje oduvek i sve trajati do kraja sveta. korak iznad damjinih haplotipova iako manje zabavno.

jovic igra prvenstveno za istinu  do koje dolazi naucnim metodom. i naravno ono nisu citati svih 'hrvatskih drugova' niti je kod hrvata bio cak i dominantan stav za koji ti drzis da jeste.

sto se vilsona tice, jovic nigde ne tvrdi da bi vilsonov model bio spasonosan vec samo da, jelte, kod tudjamana nije prisutan. tudjman medjunacionalne odnose posmatra kroz dijadu malog i velikog, naroda tlacenog i naroda tlacitelja sto izvlaci iz same staljinistice doktrine nacije.


_____
navijao bih protiv zvezde i da igra protiv tima od 12 radulovica
avatar

Posts : 17627
Join date : 2014-10-27

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by ostap bender on Sun Dec 03, 2017 10:44 am

No Country wrote:Шовинизам је, макар у нашем случају, био знатно више од фолклора: био је сама бит otheringa, замајац популизма, трајни извор подршке за политику рата. Да ли је шовинизам узрок или последица рата, шта је ту кока а шта јаје - о томе већ може да се дискутује. У конкретно Туђмановом случају, мислим да добрим делом јесте.

У СФРЈ је дефиниција “доброг комунисте” укључивала антинационализам, што и јесте био разлог Туђмановог, Ћосићевог, итд. пада. Иначе си дабоме у праву да однос марксизма-лењинизма према нацији није ни једнозначан, а ни превише конзистентан. Мени се само чини да је Туђманов или Геџин национализам био изворног тупа, а не нужно “научен од Лењина”. У том смислу ми је Јовићево инсистирање на идеологији... унеколико наивно?

jovic zapravo kaze da nacionalizam kao ideologija nije mogao da razbije jugoslaviju. jugoslavija nije razbijena ona se raspadala zbog specificnog odnosa skj prema drzavi, pa i sebi samoj.

drugo tudjman je covek epohe nacionalnih pitanja. naravno da je ta pitanja morao nekako da promislja. ono sto je jovicu zabavno jeste da pokaze kako je i u hrvatskoj, mozda cak i eksplicitnije nego u srbiji, na delu sprega snaga porazenih '45 i '48 koje su, po njemu, anti-liberalne i konzervativne (shvacene siroko).


_____
navijao bih protiv zvezde i da igra protiv tima od 12 radulovica
avatar

Posts : 5266
Join date : 2015-05-15

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by No Country on Sun Dec 03, 2017 10:49 am

Слажем се да је забавно.
avatar

Posts : 11497
Join date : 2012-02-12
Location : сви јунаци ником поникоше

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by паће on Sun Dec 03, 2017 10:57 am

Почео сам ноћас да пишем баш нешто такво, ал' фајерфокс 57 је имао своје мишљење о томе докле могу да користим машину. Након 20 година непрекидног коришћења нетскејпа (ака нескафеа) те мозиле, од синоћ користим хромијум (не хром, ово је из јавног изворника, за линукс).

Да, комунистичка идеологија по питању нације је била право марксистичко јединство супротности. У идеји и у будућности су били за укидање нација, али у дневној политичкој борби су били за решавање националног питања на све стране, осим ако неког баш забораве. С тим што су себе организовали отприлике национално али у ствари територијално - није постојала никаква комунистичка партија, шгјз, Руса у Украјини или Хрвата у Херцеговини. У много чему су на национално питање гледали као на непријатеља по ком се треба равнати ("шта ће сутра о томе да пишу америчке новине?" == "националисти само чекају да негде погрешимо"), често и на уштрб ствари важнијих за пук. Зато су и инвестиције имале политички смисао, јер је било мање важно у шта него где се улаже, и зато су после 1974 сви морали да имају све - свако своју рафинерију, например. Јер шта би било да БиХ нема ниједну? Вишеструки капацитети, који ће застарети а да никад нису били скроз упослени, можда нису имали економског смисла, али су имали политичког у тим координатама.

Зато су се и били острвили на југословенство (јер понегде имају до 10% нечег што не знају где да стрпају, у коју националну фијоку, а сигурно не могу све џумле да оптуже за унитаризам), зато су инсистирали на републикама, избацили јединство а убацили заједништво, јер су пре свега слушали своје рефлексе из сопствене праксе, да се национално питање мора решавати а не препустити националистима, да напросто нису чули масе које су хтеле јачу Југославију.

Шовинизам је ту нека напаст која се релативно лако држала на узди док је узда држала, а онда је дочекала свој тренутак - није га створила, створили су га центрифугални политичари, који су више волели да буду први у селу него други у граду, па макар град нестао.


_____
памтим савршено - не сећам се кад сам последњи пут нешто заборавио
They say you can't have a cake and eat it too. Then they say "have a cake".
avatar

Posts : 5870
Join date : 2015-11-22

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by Gargantua on Sun Dec 03, 2017 11:01 am

No Country wrote:Шовинизам је, макар у нашем случају, био знатно више од фолклора: био је сама бит otheringa, замајац популизма, трајни извор подршке за политику рата. Да ли је шовинизам узрок или последица рата, шта је ту кока а шта јаје - о томе већ може да се дискутује. У конкретно Туђмановом случају, мислим да добрим делом јесте.

У СФРЈ је дефиниција “доброг комунисте” укључивала антинационализам, што и јесте био разлог Туђмановог, Ћосићевог, итд. пада. Иначе си дабоме у праву да однос марксизма-лењинизма према нацији није ни једнозначан, а ни превише конзистентан. Мени се само чини да је Туђманов или Геџин национализам био изворног типа, а не нужно “научен од Лењина”. У том смислу ми је Јовићево инсистирање на идеологији... унеколико наивно?

ali to je kompleksna pojava.

dobar srpski komunista je bio borac protiv srpskog nacionalizma a ne nacionalizma uopšte; od srpskih komunista se očekivalo da ćute tokom maspoka a ne da kritikuju (hrvatski) nacionalizam u sopstvenoj zemlji (jugoslaviji).

mislim da je tada draža marković procedio "od nas se traži da brinemo o crncima u južnoj africi ali da ni reč ne kažemo o srbima u hrvatskoj".

biti antinacionalista u građanskoj državi i u višenacionalnoj komunističkoj federaciji prosto nije ista stvar.


Last edited by Gargantua on Sun Dec 03, 2017 11:18 am; edited 1 time in total
avatar

Posts : 17627
Join date : 2014-10-27

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by ostap bender on Sun Dec 03, 2017 11:06 am

ali pazi tzv. srpski liberali su sklonjeni, izmedju ostaloga, zbog odnosa prema maspoku.


_____
navijao bih protiv zvezde i da igra protiv tima od 12 radulovica
avatar

Posts : 5870
Join date : 2015-11-22

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by Gargantua on Sun Dec 03, 2017 11:19 am

zbog odnosa tita prema maspoku



ovo što sam napisao "srpske" važilo je - uopšteno - i za ostale. postojale su razne varijacije na temu, ali poenta je da je po socijalističkoj teoriji postojalo više nacionalizama, dakle morao je neki predznak ispred nacionalizma da stoji.


Last edited by Gargantua on Sun Dec 03, 2017 11:34 am; edited 1 time in total
avatar

Posts : 11497
Join date : 2012-02-12
Location : сви јунаци ником поникоше

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by паће on Sun Dec 03, 2017 11:32 am

ostap bender wrote:ali pazi tzv. srpski liberali su sklonjeni, izmedju ostaloga, zbog odnosa prema maspoku.

А мало и зато да се виде да се и СКС једнако брине да среди своје редове. Да се очува симетрија а и да не буде партијска организација једне Заставе или Инекса јача од партијске организације многих општина. Тј те општинске су биле сачињене од пензионера, бораца и студената, остали су били организовани по фирмама, па је ово дошло баш згодно да се овима из привреде мало поткрешу крила. Да се не би случајно размахало то самоуправљање и кренуло да тражи и то овладавање целином дохотка и како се све то после звало.


_____
памтим савршено - не сећам се кад сам последњи пут нешто заборавио
They say you can't have a cake and eat it too. Then they say "have a cake".
avatar

Posts : 41133
Join date : 2012-06-10

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by William Murderface on Sun Dec 03, 2017 12:51 pm

Evo, i Bjela se izjasnio

"Jugoslavija je bila jedna velika ideja kojoj balkanski narodi koji su je činili nisu bili dorasli. Da je ta ideja teško ostvariva, postalo je jasno veoma brzo. Upravo krajem dvadesetih godina prošlog veka, sve je već počelo da ključa", rekao je glumac, reditelj i producent Dragan Bjelogrlić u intervjuu za "Večernje novosti".
On kaže da, kada se baci pogled u tadašnje arhive, čovek lako dođe do zaključka da kralj Aleksandar nije imao nikakve šanse da preživi.
"Svi su hteli da ga ubiju - i ustaše, i VMRO-ovci, i Talijani, i Nemci, i komunisti. A ako u kralju Aleksandru prepoznamo simbol jugoslovenstva, vidimo i da je ta velika ideja već tada bila osuđena na propast", kaže Bjelogrlić.

1 genijalna misao


_____
"Oni kroz mene gledaju u vas! Oni kroz njega gledaju u vas! Oni kroz vas gledaju u mene... i u sve nas."

Dragoslav Bokan, Novi putevi oftalmologije

Re: jugoslavija - od nemila do nedraga

Post by Sponsored content


    Current date/time is Thu Dec 14, 2017 12:57 pm